Scenariusz lekcji: Podróż po meandrach języka polskiego
Aleksandra Stolarczyk
Czas świąteczno-noworoczny, a krótko po nim czas ferii zimowych – i tym samym: przerwy dydaktycznej w polskiej szkole – sprzyja wyjazdom. Dla osób z zagranicy, uczących się w kraju nad Wisłą, to bardzo dobra okazja, by lepiej go poznać i później móc ze swobodą komunikacyjną o nim opowiadać.
Narzędziem uskuteczniającym zdanie relacji z pobytu w Polsce jest szósty przypadek gramatyczny, który włączam w autorskie zadania, usprawniające jego identyfikację i użycie.
Scenariusz lekcji
Prezentowany poniżej materiał warto wykorzystać w pracy z grupą obcokrajowców uczących się języka polskiego na poziomie podstawowym. Pragnę podkreślić, że czas przeznaczony na realizację etapów lekcji może ulec zmianie – należy dopasować go do potrzeb grupy.
1. Profil grupy: A1
2. Zagadnienie (dwie jednostki lekcyjne = 90 minut): miejscownik (wprowadzenie);
Temat: Byłeś kiedyś w Warszawie? O miejscowniku. [Warto podkreślić „w Warszawie”, bo do zakończenia -ie nawiązuje lekcja; przy okazji wprowadzania zakończenia -u można zwrócić uwagę na drugą część tematu.]
3. Cel główny: uczeń tworzy formę miejscownika rzeczownika liczby pojedynczej rodzaju męskiego, żeńskiego i nijakiego zakończonego w mianowniku na -b, -p, -m, -n, -w, -f, -s, -z (zob. tabela poniżej); uczeń wskazuje w odmianie wyrazu alternacje głoskowe (t:cie, r: rze).
Cele operacyjne (rozwijanie innych sprawności):
a) słuchanie (rozpoznawanie ze słuchu wygłosu odmienianego w zdaniu rzeczownika);
b) czytanie (zapoznanie uczniów ze słownikiem wyrazów bliskoznacznych, kształcenie umiejętności odszukania informacji w artykule hasłowym);
c) mówienie (róża skojarzeń odnośnie do wybranych rzeczowników – umiejętność formułowania krótkiej wypowiedzi ustnej);
d) pisanie (poprawność zapisu wyrazu, rozpoznawanie literowych odpowiedników usłyszanego dźwięku);
e) inne zagadnienia gramatyczne [powtórzenie]: wyrażenia przyimkowe, wymagania akomodacyjne przyimka, rodzaj gramatyczny rzeczownika, końcówka rzeczownika a rodzaj gramatyczny);
4. Pomoce dydaktyczne:
a) A. Dąbrówka, E. Geller, R. Turczyn, Słownik synonimów, Warszawa 1998 [lub każde inne papierowe wydanie słownika wyrazów bliskoznacznych];
b) zdjęcia, ilustracje, obrazki (tu: wykonane własnoręcznie lub dostępne w Internecie);
c) tabele pomocnicze (kserokopie dla uczniów);
d) tablica, flamaster;
e) odtwarzacz muzyczny;
5. Przebieg lekcji:
I. Czynności organizacyjne [10 minut]:
a) odczytanie listy obecności,
b) powtórzenie materiału omawianego na poprzedniej lekcji (sprawdzenie pracy domowej i objaśnienie mechanizmu ewentualnych błędów).
II. Etap główny [75 minut]:
a) wprowadzenie do tematu [20 minut]:
• nauczyciel rozdaje uczniom kartki, na których zapisał wybrane rzeczowniki w mianowniku liczby pojedynczej): 1) sklep, 2) pub, 3) kino 4) mama, 5) szafa, 6) Warszawa, 7) waza, 8) las, 9) tata, 10) teatr;
• uczniowie przygotowują krótką wypowiedź ustną na temat wskazanych nazw (każdy zapisuje słowa klucze – skojarzenia, które pomogą sformułować wypowiedź; uczeń wypisuje pięć skojarzeń, a do co najmniej dwóch powinien nawiązać w swojej wypowiedzi);
b) wprowadzenie do tematu (różnica między formą dopełniacza i miejscownika) → rozumienie ze słuchu (ćwiczenie nawiązuje do poprzedniego – w zdaniach pojawiają się wskazane wyżej rzeczowniki) [5 minut]:
• nauczyciel odczytuje (lub wykorzystuje autorskie nagranie) zdania i prosi uczniów o uzupełnienie brakujących liter w wygłosie; uczeń otrzymuje kserkopię zdań):
1. W kin….. „Horror” wyświetlają nowy film. Musimy wybrać się do tego kin….. .
2. Lubię chodzić do sklep….. . W sklep….. kupuję masło i pomidory.
3. W pub….. „Majorka” wybuchnął pożar. O klub….. pisał lokalny dziennikarz.
4. Pojechali do Warszaw….. . Chodzą po Warszaw….. już dwa dni.
5. Ewa nie radzi sobie bez mam….. . W mam….. ma duże wsparcie.
• uczniowie odczytują uzupełnione zdania;
c) omówienia zagadnienia → nauczyciel prosi, aby uczniowie określili rodzaj gramatyczny „swojego” rzeczownika [30 minut]:
• nauczyciel wypisuje na tablicy rzeczowniki, a uczniom rozdaje samoprzylepne kartki
(dla każdego po jednej – uczniowie otrzymują kartkę koloru niebieskiego, różowego lub zielonego; nauczyciel wyjaśnia, ze kolor oznacza rodzaj gramatyczny – niebieski = męski, różowy = żeński, zielony = nijaki; uczniowie muszą przyporządkować „swój” kolor do wybranego rzeczownika → przy rzeczowniku może pojawić się tylko jeden kolor; uczniowie pracują przy tablicy);
• uczniowie uzasadniają swój wybór (zadają pytanie pomocnicze lub wyjaśniają zależność rodzaju od zakończenia rzeczownika);
• nauczyciel prosi uczniów o przepisanie rzeczowników do tabeli (uczniowie wpisują rzeczownik w mianowniku):
• uczniowie zaznaczają w zdaniach (zob. zdania z polecenia sprawdzającego rozumienie ze słuchu) wyrażenia przyimkowe i powtarzają pytania pomocnicze dopełniacza; wskazują rzeczowniki w dopełniaczu i zapisują w tabeli (wraz z przyimkiem), podkreślają końcówkę;
• nauczyciel prosi, aby uczniowie wskazali końcówkę pozostałych podkreślonych rzeczowników (dominuje –ie, pojawiają się dwie alternacje); uczniowie zapisują rzeczowniki (z przyimkiem) w tabeli; podkreślają spółgłoski (p, b, m, n, w, f, s, z, r, t);
• nauczyciel wprowadza nazwę przypadka – pokazuje, że miejscownik służy wskazywaniu miejsc (tu: odwołanie do rzeczowników z polecenia) lub mówienia o kimś/o czymś; zwraca uwagę na wyjątki;
d) ćwiczenia utrwalające → nauczyciel zapoznaje uczniów ze słownikiem wyrazów bliskoznacznych [20 minut]:
• uczniowie pracują w parach → nauczyciel prosi, aby wypisali wyrazy bliskoznaczne SKLEPU I LASU (ale tylko te zakończone na b, m, n, w, f, s, z, r, t) [można dać uczniom kserokopie haseł → uczniowie przejrzeli słowniki, opatrzyli się z nim – nie muszą jeszcze szukać hasła w indeksie]; uczniowie powinni wskazać:
SKLEP → dom, sam, pawilon, supermarket, salon, komis, stragan, kram, skup, magazyn, bazar, odpust, wenta;
LAS → bór, ostęp, namorzyn, drzewostan;
[tu: nauczyciel sprawdza stopień rozumienia polecenia i umiejętność rozróżniania liter];
• dwie pary prezentują wyniki swojej pracy (pozostali uczniowie kontrolują poprawność wykonania polecenia – uzupełniają wykaz lub wykreślają z niego niepoprawny wyraz);
• nauczyciel prosi, aby uczniowie wskazali cztery rzeczowniki nowe (takie, których nie rozumieją; takie, z którym nie łączą obrazu – intuicyjnego wyobrażenia) – nauczyciel wyjaśnia słownictwo (tu: zdjęcia, ilustracje, rysunki) i prosi o wskazanie formy dopełniacza i miejscownika podanego rzeczownika (wraz z przyimkiem); uczniowie zapisują formę przy rzeczowniku; układają zdania z tą formą (tylko ustnie) [ćwiczenia ma charakter podsumowania i pojawia się w końcowej części lekcji);
III. Etap końcowy [5 minut]:
• objaśnienie pracy domowej → ułożenie trzech zdań: z dowolnym rzeczownikiem w mianowniku, dopełniaczu i miejscowniku + z czterema rzeczownikami wskazanymi na lekcji;
komentarz: zdania mogą zostać wykorzystane na kolejnej lekcji – uczniowie układają z nich wspólną (zespołową), poważną/śmieszą, logiczną/podszytą absurdem historię, która stanie się przyczynkiem do pracy ze słowem literackim – tekstem kultury.
Bibliografia:
Ginczanka Z. (2017), Gramatyka, [w:] Mądrość jak rozkosz, wybór i posłowie A. Araszkiewicz, Warszawa.