Miareczkowanie oraz somatyczne rozumienie emocji w Play Therapy

Ewelina Prędka-Pawlun

Jednym ze sposobów poszerzenia somatycznego rozumienia emocji przez dzieci po doświadczeniach traumy jest miareczkowanie, tj. doświadczanie małych „dawek” trudnych emocji oraz odczuć z ciała. Związane jest to z pracą nad rozwojem kompetencji emocjonalnych przez identyfikację symboli oraz miniatur w pokoju zabaw. Na czym polega praca z mimiką twarzy wyrażającą emocje oraz sposoby wspólnego nazywania wielkich uczuć?

Symbole oraz somatyczne rozumienie emocji 

Warto zaznaczyć, że dzieci zgłaszające się na terapię posługują się ubogim językiem, związanym z traumatycznymi wydarzeniami, które miały miejsce w ich życiu. Zaburzenia mogą dotyczyć opóźnień w zakresie ekspresyjnych lub receptywnych kompetencji językowych (Goodyear-Brown, 2024, s. 137). W tym przypadku pomocne okazują się szczególnie wizualizacje ich emocji. Małe dzieci posługują się bardziej prawą półkulą mózgu niż lewą, niezależnie od tego, czy mają za sobą traumatyczne doświadczenia. Dlatego ekspresja symboliczna może być często dokładniejsza niż artykulacja werbalna w celu pokazania istoty doświadczanej emocji.

Wizualizacja to bardzo prosta metoda służąca intencjonalnej zmianie stanu umysłu. Praca tą metodą daje niezwykłe możliwości przywracania zdolności do samoregeneracji i powrotu do dobrostanu zarówno na poziomie ciała, jak i psychiki. Osoby po doświadczeniu przemocy odkrywają, że nadal są zdolne do marzeń, ekspresji twórczej i poczucia się bezpiecznie we własnym ciele (Paul-Cavallier, 1994). 

Symbole w terapii traumy odgrywają kluczową rolę w procesie leczenia, pozwalając na reprezentowanie i przepracowywanie trudnych doświadczeń. Wykorzystuje się je jako narzędzia do wyrażania wewnętrznych, często niewerbalnych odczuć i znaczeń. Taka symbolizacja umożliwia zrozumienie i uporządkowanie traumatycznych przeżyć, a także odzyskanie poczucia równowagi i bezpieczeństwa. 

W ramach sesji przed dzieckiem umieszcza się wiele obrazków, np. można je wyciąć z czasopism, pobrać z Internetu, narysować samodzielnie. Takie obrazki stanowią reprezentację stanów i doświadczeń somatycznych. Obrazki mogą przedstawiać płomienie, gwiazdy, huragan, fajerwerki, parę kajdanek, a nawet czarną dziurę (Goodyear-Brown, 2024, s. 138). Terapeuta przedstawia dziecku wizualnie zróżnicowany zestaw obrazków, które mogą pokazywać doświadczanie różnych emocji, a nawet różne odzwierciedlenia tej samej emocji. W somatycznym rozumieniu emocji pytamy: „jak zilustrowałabyś/zilustrowałbyś swoje uczucie obrazem i gdzie nosisz to uczucie w swoim ciele?”. Przykładem może być dwójka dzieci, które werbalizują, że często odczuwają lęk. Jedno z nich może przedstawić lęk jako tornado w głowie, a z kolei drugie demonstruje doświadczanie lęku jako wielką czarną dziurę w sercu. Terapeuta może również zaproponować tablice uczuć, żeby dziecko pokazało jak czuje się jego ciało w konkretnej sytuacji, np. w szkole, gdy jest złe. Dziecko może stworzyć własną tablicę uczuć i opisać, w jaki sposób każdy z obrazków jest związany z określonymi odczuciami fizycznymi. W ten sposób pacjent zaczyna kontrolować swoje emocje i pokazywać, co czuje, zanim zostanie poproszony o użycie słów. Dziecko czuje się także bezpiecznie, pokazując swoje doświadczenie, w przeciwieństwie do konieczności mówienia o nim. W taki sposób terapeuta jest również w stanie przedstawić alternatywne umiejętności radzenia sobie, aby zastąpić nieadaptacyjne zachowania, np. samookaleczające oraz zwiększać świadomość fizyczną i emocjonalną.

Przykładowe ćwiczenia 

Ćwiczenie 1. Samoprzylepne karteczki z emoji.

Emoji służą do wyrażania emocji poprzez schematyczne wizerunki twarzy. Na karteczce z okrągłą buźką narysowane są tylko oczy. Zadaniem dziecka jest stworzenie twarzy odzwierciedlające jego stan emocjonalny. Instrukcja: Stwórz kolejno na jednej kartce: twarze reprezentujące smutne „ja”, gniewne „ja”, szczęśliwe „ja”, przestraszone „ja”, kochające „ja”.

Ćwiczenie 2. Pacynki wyrażające emocje.

Nasza prawa półkula mózgowa przechowuje ekspresję emocji, podczas gdy lewa może przechowywać słowa wyrażające emocje. Za pomocą pacynki z licznymi rzepami na części ciała (oczy, uszy, nos, usta, dłonie, stopy) dziecko może przedstawić symbolicznie swoje zmartwienia, obawy, niepokój, lęk, strach. Ułożenie poszczególnych elementów na pacynce, rodzaj dobranych części ciała, np. szeroko otwarte lub zamknięte oczy, niepasujące nogi lub dłonie mogą zdradzić stan emocjonalny dziecka albo problemy z jego zachowaniem. Po wykonaniu pacynki i właściwym zinterpretowaniu co przedstawia, terapeuta może udostępnić zdjęcie pacynki rodzicom i wyjaśnić, jakie są przyczyny problemów w zachowaniu ich dziecka. 

Praca z mimiką twarzy oraz nazywanie wielkich uczuć 

Znajomość emocji polega nie tylko na umiejętności rozpoznawania oraz nazwania emocji, które sami odczuwamy, ale także na umiejętności dokładnego określenia, co czują osoby w naszym otoczeniu. Jest to szczególnie ważne między rodzicami a dziećmi ze względu na neurony lustrzane. Zabawa i trauma mogą wpływać na doświadczanie emocji jednej osoby poprzez ekspresję drugiej osoby (Goodyear-Brown, 2024, s. 140-141). Mechanizm działania możemy wytłumaczyć w następujący sposób: mama uśmiecha się do swojego dziecka, a dziecko odwzajemnia ten uśmiech. Proces ten nie jest czysto odruchowy, ponieważ obejmuje nie tylko naśladowanie ruchów mięśni twarzy, ale również wymianę doświadczeń neurochemicznych, w których dopamina jest uwalniana jednocześnie w mózgu mamy i dziecka. Warunkiem tego procesu jest relacja bezpiecznego przywiązania między rodzicem i dzieckiem. Dzięki takiej relacji obie strony są w stanie odczytywać nawzajem swoje wyrazy twarzy nawet z dużej odległości. Jeśli relacja przywiązania jest niepewna, dzieci mogą nadmiernie zauważać negatywne emocje lub niedostatecznie dostrzegać pozytywne emocje na twarzach rodziców.

Jednym ze sposobów pracy z mimiką twarzy jest plastikowa twarz, po której można mazać ścieralnymi markerami. Korzystając z tej pomocy terapeutycznej, można wykonać kilka prostych ćwiczeń (Goodyear-Brown, 2024, s. 142-143):

1.  Narysuj swoją twarz, gdy jesteś... (wpisz emocje, np. dumny, zły, smutny, przestraszony).

2.  Narysuj twarz mamy lub taty, gdy wydaje się być ... (wpisz emocję, np. zawstydzony).

Po narysowaniu twarzy według jednej z powyższych instrukcji, możemy dać dwa dodatkowe zadania:

3.  Wymaż najbardziej przerażającą część twarzy.

4.  Przerysuj emocję w sposób, w jaki chciałbyś, aby została pokazana. 

Interwencja o nazwie „Nastrojowy manicure” stworzona przez P. Goodyear-Brown (2002) często realizowana między terapeutą a pacjentem, stosowana jest również w diadzie rodzic-dziecko w przypadku budowania więzi oraz dzielenia się ważnymi uczuciami. Technika polega na zapoznaniu się z różnymi kolorami lakierów do paznokci i przypisania każdemu z nich nazwy uczucia. Dziecko zastanawia się wspólnie z rodzicem nad zestawieniem w pary uczuć i kolorów. 

Kolor żółty może oznaczać szczęście, kolor niebieski – smutek, fioletowy – samotność, pomarańczowy – zmartwienia. Ćwiczenie jest szczególnie wskazane w relacji mamy z córką. Po skojarzeniu uczuć i kolorów, mama i córka malują nawzajem paznokcie, pytając najpierw, jaki kolor chcą mieć na każdym paznokciu. Obie strony uzgadniają, że każdy paznokieć będzie pomalowany na określony kolor. Następnie będą opowiadać jedną sytuację, w której odczuwały uczucie reprezentowane przez ten kolor. 

Przykład:

Terapeuta kieruje pytanie do córki: „Widzę, że obie wybrałyście kolor pomarańczowy, który symbolizuje zmartwienie. Czym się martwisz? Córka odpowiada: „To z powodu częstych kłótni między rodzicami”. Mama odzwierciedla słowa córki i jej odczucia. Następnie terapeuta zadaje to samo pytanie mamie: „Podasz jedną rzecz, która cię martwi?”. Mama odpowiada: „Martwię się, że dzieci się boją, kiedy tata i ja kłócimy się”.

Takie wspólne nazywanie łączy. Pod koniec sesji zarówno mama, jak i córka trzymają w dłoniach wspólne uczucia, np. samotność, zmartwienie i smutek. Poprzez miareczkowanie dawki ekspozycji na trudne emocje łagodzone przez aktywność kinestetyczną (tj. malowanie paznokci) oraz fizyczny dotyk możliwe jest doświadczanie nawzajem swoich wielkich uczuć w miareczkowanych dawkach. Zarówno jedna, jak i druga strona dzięki tej technice może współodczuwać trudne emocje związane z trudną sytuacją, np. rozwodem. W ten sposób matka i córka odczuwają mniejsze poczucie samotności ze względu na współdzielenie historii tych uczuć. 

Przykładowe ćwiczenia 

Poniżej przedstawione ćwiczenia umożliwiają pracę z dzieckiem nad wyrażaniem emocji za pomocą odpowiedniej mimiki twarzy.

Ćwiczenie 1: Rozpoznaj emocję

Przyjrzyj się wybranym zdjęciom twarzy (lub rysunkom mimiki) i dopasuj je do jednej z emocji:

Radość, Smutek, Złość, Strach, Zaskoczenie, Wstręt

Pytania pomocnicze:

– Jakie elementy twarzy wskazują na daną emocję (np. brwi, usta, oczy)?

– Czy potrafisz opisać sytuację, w której ktoś mógłby tak wyglądać?

Ćwiczenie 2: Emocje w kontekście

Przeczytaj krótkie opisy sytuacji i narysuj lub opisz mimikę twarzy osoby, która mogłaby w niej uczestniczyć.

Przykład:

– „Ania właśnie dostała niespodziewany prezent od przyjaciela”.

– „Kamil zgubił ważny dokument przed egzaminem”.

Pytania pomocnicze:

– Jak zmienia się mimika w zależności od kontekstu?

– Czy każda osoba może wyrażać emocje inaczej?

Ćwiczenie 3: Mimika a kultura

Zastanów się, czy mimika twarzy jest uniwersalna. Czy wszystkie kultury rozpoznają emocje tak samo?

Pytania do dyskusji:

– Czy są emocje, które trudniej rozpoznać?

– Jakie znaczenie ma kontakt wzrokowy i mimika w komunikacji niewerbalnej?

Ćwiczenie 4: Twoje emocje

Zadanie: Opisz sytuację z ostatniego tygodnia, w której silnie coś przeżywałeś/aś. Narysuj swoją mimikę twarzy w tamtym momencie.

Pytania pomocnicze:

– Jakie emocje towarzyszyły ci w tamtej sytuacji?

– Czy inni zauważyli twoje emocje po mimice?

Ćwiczenie 5: Stwórz emocję

Narysuj twarz wyrażającą wybraną emocję. Nie podpisuj jej. Zamień się kartami z kolegą/koleżanką i spróbujcie nawzajem odgadnąć narysowaną emocję.

Wspieranie dzieci w rozwijaniu zdolności do refleksji nad emocjami

U większości dzieci z trudnymi przeżyciami zdolność do identyfikowania trudnych emocji jest bardzo niska. Celem terapeuty powinna być pomoc w zwiększaniu ich tolerancji na bycie z emocjami (Goodyear-Brown, 2024, s. 153-154). Bycie z emocjami to kolejna zdolność, którą można rozszerzyć poprzez miareczkowanie dawek. Terapia zabawą i terapia ekspresyjna dysponują środkami, które łagodzą podejście do trudnych emocji i pomagają w miareczkowaniu. Prawie wszystkie materiały plastyczne, np. piasek, farby, plastelina, glina mogą pomóc w zapewnieniu dystansu w sytuacji, gdy dziecko pracuje nad nazwaniem lub ilościowym określeniem doświadczenia konkretnej emocji. Wielu małych pacjentów przejawia zachowania o charakterze agresywnym lub impulsywnym, lecz nie są w stanie powiedzieć, co czują w tym momencie. Niekiedy wstyd wynikający z ich zachowania, np. kopania, uderzania, rozrzucania przedmiotów, bicia jest tak intensywny emocjonalnie, że blokuje zdolność refleksji nad związanymi z tym emocjami. Techniki dystansowania pozwalają radzić sobie z ilością i jakością emocji i mogą być szczególnie pomocne, gdy główną rolę odgrywa wstyd.

Strategie wspierające rozwój zdolności do refleksji nad emocjami:

1. Modelowanie przez dorosłych

Opisywanie własnych emocji: „Czuję się zdenerwowany, bo…”. 

 – Pokazywanie sposobów radzenia sobie (np. głęboki oddech, przerwa). 

2. Rozmowy o emocjach 

 – Zadawanie pytań: „Co czujesz w tej chwili?”, „Co sprawiło, że tak się poczułeś?”. 

 – Zachęcanie do opowiadania historii z perspektywy emocji. 

3. Zabawy i narzędzia 

 – Karty emocji, rysowanie twarzy, kolorowanie uczuć. 

 – Bajki terapeutyczne, które pokazują bohaterów przeżywających różne stany. 

4. Uważność i refleksja 

 – Ćwiczenia oddechowe, krótkie medytacje dla dzieci. 

 – „Dzienniczek emocji” – dziecko zapisuje lub rysuje, co czuło w ciągu dnia. 

5. Normalizacja emocji 

 – Podkreślanie, że wszystkie emocje są ważne i naturalne. 

 – Rozróżnianie między emocją a zachowaniem (np. „Złość jest w porządku, ale bicie nie”). 

Podsumowanie

Większe zrozumienie emocjonalne między dzieckiem i rodzicem jest możliwe, jeśli miareczkowanie treści emocjonalnych odbywa się poprzez terapię zabawą i terapię ekspresyjną. Te dwie terapie stają się środkiem, za pomocą którego obie strony radzą sobie z emocjami, potrafią wyrazić je sobie nawzajem i stać się większymi „pojemnikami” na otrzymane uczucia. Duże znaczenie przypisuje się także pracy nad rozwojem kompetencji emocjonalnych przez identyfikację symboli oraz miniatur w pokoju zabaw. Jednym ze sposobów jest także poszerzenie somatycznego rozumienia emocji przez dzieci po doświadczeniach traumy. Dzięki odpowiednim ćwiczeniom dzieci mają szansę otrzymać wsparcie we wszystkich aspektach umiejętności emocjonalnych: nazywanie wielkich uczuć i ich tolerowanie w uregulowany sposób, rozmawianie o nich oraz ich wyrażanie, przekazywanie uczuć innym członkom rodziny.

Bibliografia:

Goodyear-Brown P., Trauma i terapia przez zabawę. Pomaganie dzieciom w zdrowieniu, Wyd. Difin, Warszawa, 2024.

Landreth G.L., Terapia zabawą, Wyd. UJ, Kraków 2016.

Maciejewska-Mroczek E., Mrówcza zabawa. Współczesne zabawki a społeczne konstruowanie dziecka, Universitas, Kraków 2012.

Paul-Cavallier F.J., Wizualizacja, Dom Wydawniczy Rebis, Poznań 1994.

Ray, D.C., Lee, K.R., Meany-Walen, K.K., Carlson, S.E., Carnes-Holt, K. L., & Ware, J. N., Use of toys in child-centered play therapy. International Journal of Play Therapy, 22(1), 43–57, 2013.

Schwartz, R.C., & Sweezy, M., Internal family systems therapy. Guilford Publications, 2019.

Ewelina Prędka-Pawlun – psycholog – terapeuta skoncentrowany na rozwiązaniach, trener technik pamięciowych dla dzieci i młodzieży, terapeuta metodą EEG Biofeedback, diagnosta ADHD oraz certyfikowany diagnosta ADOS-2.