Przerwać zmowę milczenia. Wokół przemocy seksualnej wobec małoletnich

Agata Jabłonowska-Turkiewicz

W lutym tego roku w Sądzie Rejonowym w Tarnowie rozpoczął się proces biskupa tarnowskiego, oskarżonego o zwłokę w powiadomieniu odpowiednich służb o przypadkach pedofilii, które miały miejsce przez wiele lat w jego diecezji. 

Według prokuratury z powodu opieszałości biskupa 23 ofiary księży nie mogą dochodzić swoich praw w związku z przedawnieniem spraw. Biskup złożył wyjaśnienia i nie przyznaje się do winy.

Prawny obowiązek powiadomienia służb

Przypomnijmy – art. 240 Kodeksu karnego penalizuje niezawiadomienie organów ścigania o przygotowaniu, usiłowaniu lub dokonaniu najcięższych przestępstw, takich jak zabójstwo, terroryzm, szpiegostwo czy wykorzystanie seksualne małoletniego. Za zaniechanie tego obowiązku grozi kara pozbawienia wolności do lat trzech. Jako obywatele mamy więc, poza moralnym, również prawny obowiązek zgłaszania do prokuratury, na policję lub do PKDP (Państwowej Komisji ds. przeciwdziałania wykorzystaniu seksualnemu małoletnich poniżej 15 lat) wszelkich podejrzeń krzywdzenia dziecka na tle seksualnym. 

Nasze zawiadomienie nie powinno opierać się na plotce czy pogłosce, jednak oceną wiarygodności naszego zawiadomienia zajmują się organy ścigania i to one gromadzą dowody, ujawniają sprawcę i stawiają go w stan oskarżenia. Ocena wiarygodności podejrzeń w przypadku wykorzystania seksualnego osoby małoletniej jest często utrudniona. Przestępstwo dokonywane jest w przeważającej większości bez świadków, to oczywiste, jednak nigdy nie powinniśmy zostawać obojętni wobec wielu sygnałów ze strony dziecka, które mogą świadczyć o tym, że było/jest krzywdzone seksualnie. Wśród objawów, często ignorowanych w przypadku małych dzieci, są np. częste infekcje układu moczowo-płciowego, ból w okolicach genitaliów, zachowania naśladujące stosunek i chęć zabawy „w seks”. 

Nastolatki na doznaną krzywdę mogą reagować zamknięciem się w sobie, swego rodzaju amnezją dotyczącą traumatycznych wydarzeń, działaniami autodestrukcyjnymi lub agresją wymierzoną w innych. Nie ma specyficznych, jednoznacznych objawów towarzyszących wykorzystaniu seksualnemu dziecka, ale jako dorośli musimy być uważni i mieć świadomość, że do takich zachowań może dochodzić w każdym środowisku, nie tylko „patologicznym”. W żadnym wypadku nie można lekceważyć sytuacji, w której dziecko otwarcie mówi, że ktoś skłania je do niechcianego dotyku, obnaża się, namawia do pokazywania bielizny. 

Zmowa milczenia

Hasło kampanii, realizowanej przez PKDP, brzmi: „Po czyjej jesteś stronie, kiedy milczysz?”. Niestety, wokół przemocy seksualnej wobec dzieci zmowa milczenia jest powszechna. Składa się na to wiele czynników – niedowierzanie dziecku – ofierze i podejrzenie o fantazjowanie, niedowierzanie, że sprawcą tego rodzaju przemocy są częściej bliscy z rodziny i otoczenia niż nieznajomy napotkany przypadkowo, np. podczas spaceru w lesie, niedowierzanie, że sprawcą molestowania dziecka może być osoba o ugruntowanej pozycji społecznej, budząca powszechne zaufanie, np. ksiądz, nauczyciel, trener sportowy, polityk z pierwszych stron gazet. 

Kolejny aspekt zmowy milczenia ma związek z tym, że przemoc seksualna warunkowana jest płcią – w ponad 90% przypadków ofiarami są kobiety i niepełnoletnie dziewczęta, zaś sprawcami, również w ponad 90%, mężczyźni. W Polsce przyzwolenie na stosowanie siły i wykorzystywanie pozycji władzy przez mężczyznę oraz oczekiwanie uległości i bierności od kobiety/młodej dziewczyny w kontekście zachowań intymnych jest wciąż powszechne. 

Przypomnijmy w tym miejscu skandaliczną wypowiedź publiczną o. Tadeusza Rydzyka, który w 2020 roku, odnosząc się do ujawnianych wówczas przypadków pedofilii w polskim kościele i zatajania ich przez biskupa Edwarda Janiaka, stwierdził: To, że ksiądz zgrzeszył, no zgrzeszył… Kto nie ma pokus? Publiczne bagatelizowanie przestępstwa, szydzenie z prawa oraz, co miało miejsce na spotkaniu przyjaciół Radia Maryja, nakłanianie duchownych do ukrywania niewygodnych dla instytucji kościoła faktów, powinno znaleźć swój finał w sądzie. Jednak nie znalazło. Na spotkaniu 
z o. Rydzykiem był obecny ówczesny Minister Sprawiedliwości, Zbigniew Ziobro. 

Zapomnij!

Jak dotkliwa jest zmowa milczenia, obrazują bardzo emocjonalne słowa ofiary księdza, wypowiedziane w obecności dziennikarzy w tarnowskim sądzie: 37 lat amnezji! 37 lat zapomnienia! Rozumiecie? To potężna tragedia dla wielu kobiet, dla dorosłych kobiet, które doświadczyły przemocy seksualnej i gwałtu jako małe dziewczynki. Niech to świat wreszcie usłyszy! Pozwalam sobie na tak silne emocje, bo nigdy nie mogłam ich wypowiedzieć. Nawet moi rodzice… potraktowali to – zapomnij!

Życie na krawędzi, depresja, samookaleczanie, próby samobójcze, lęk przed bliskością, nieumiejętność stworzenia trwałego związku – to tylko niektóre z długofalowych skutków przemocy seksualnej, doświadczonej w dzieciństwie. Jednym z podstawowych czynników, pozwalających ofierze zbudować życie na nowo jest możliwość wyjawienia prawdy na swój temat, przyznanie się sprawcy do winy i jego słowo „przepraszam”. Wydawałoby się, że to niewiele, jednak bardzo trudno o taki bieg zdarzeń. Ofiara często po ujawnieniu prawdy zostaje powtórnie skrzywdzona – ostracyzmem społecznym, brakiem zrozumienia w najbliższym otoczeniu, lekceważeniem, czasami nawet oskarżeniem o sprowokowanie sprawcy – to ostatnie dotyczy kobiet i młodych dziewcząt, którym zarzuca się wyzywające zachowanie, nieodpowiedni ubiór czy niewystarczający sprzeciw w stosunku do zachowania sprawcy przemocy. 

Przemoc seksualna – wyniki badań

Z raportu Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę „Diagnoza przemocy wobec dzieci w Polsce 2023” wynika, że 8% badanych nastolatków w wieku 13-17 lat doświadczyło przemocy seksualnej z kontaktem fizycznym (pytano o cztery kwestie: niechciane dotykanie przez rówieśnika, kontakt seksualny przed 15. r.ż. z osobą dorosłą, dotykanie seksualne przez znajomą osobę dorosłą, dotykanie seksualne przez nieznajomą osobę dorosłą). W ciągu całego życia, jak i ostatniego roku na wykorzystanie seksualne z kontaktem fizycznym częściej wskazywały dziewczyny niż chłopcy (13% vs. 3%). Aż 26% badanych nastolatków wskazało, że w ciągu całego życia doznało przemocy seksualnej bez kontaktu fizycznego (doświadczenie ekshibicjonizmu, słownej przemocy seksualnej, sekstingu, uwodzenia w sieci), to doświadczenie również wskazało więcej dziewcząt niż chłopców (34% vs. 17%).

Wyniki badania wskazują na związek między doświadczeniem przemocy a podejmowaniem zachowań autodestrukcyjnych. Na okaleczanie się najsilniej wpływa przemoc rówieśnicza, a na próby samobójcze – właśnie doświadczenie wykorzystania seksualnego z kontaktem fizycznym.

Według danych największej amerykańskiej organizacji zajmującej się przeciwdziałaniem przemocy seksualnej i wspieraniem pokrzywdzonych, RAINN (Rape, Abuse & Incest National Network), w Stanach Zjednoczonych co szósta kobieta powyżej 12. roku życia doświadczyła w swoim życiu gwałtu lub próby gwałtu.

Na polskim gruncie takie badania przeprowadzono pod kierunkiem prof. Beaty Gruszczyńskiej w 2004 roku i wynik był praktycznie ten sam – 16,5% respondentek doświadczyło przemocy seksualnej, a więc również niemal co szósta kobieta. W 2016 roku Fundacja Na Rzecz Równości i Emancypacji „STER” opublikowała raport zawierający wyniki badania poświęconego wyłącznie tematowi przemocy seksualnej. Według raportu 87,6% badanych kobiet doświadczyło w swoim życiu jakiejś formy molestowania seksualnego.

Jak mogło do tego dojść?

W ostatnim czasie na pierwsze strony gazet wróciła sprawa Jeffreya Epsteina, amerykańskiego wpływowego multimilionera, który już w 2006 roku został aresztowany pod zarzutem nakłaniania i pozyskiwania do prostytucji kobiet poniżej 18. r.ż. Jego ofiarami były już dziewczynki trzynasto- i czternastoletnie, z których usług seksualnych korzystali wpływowi politycy, artyści i biznesmeni z całego świata, z którymi Epstein się znał. W 2008 roku Epstein przyznał się do winy i został skazany na 18 miesięcy pozbawienia wolności, z czego w większości odbywał karę w formie pracy na wolności i 6 dni w tygodniu spędzał w swoim biurze! W 2019 roku trafił po raz kolejny do aresztu, w którym najprawdopodobniej popełnił samobójstwo. W ponad dziesięcioletnim okresie między pierwszym wyrokiem w 2008 roku a aresztowaniem Epsteina w 2019 roku proceder handlu kobietami i wykorzystywaniem seksualnym nieletnich w posiadłościach milionera trwał nadal. Jak do tego doszło? Jak wpływowi politycy, głowy państw, również kobiety, mogły nadal przyjaźnić się z przestępcą i stręczycielem? To pytania retoryczne i nie ma na nie racjonalnej odpowiedzi. 

Nie musimy odwoływać się do historii zza oceanu, żeby ilustrować zmowę milczenia wokół przestępstw seksualnych wobec nieletnich. W lipcu 2004 roku zapadł wyrok skazujący Wojciecha Kroloppa, dyrygenta i kierownika artystycznego Polskich Słowików na osiem lat pozbawienia wolności za wykorzystywanie seksualne nieletnich chórzystów. Ze względu na zły stan zdrowia, tylko niewielką część wyroku Krolopp spędził w więzieniu. W trakcie procesu wyszły na jaw fakty, że wiele lat wcześniej, już nawet w latach 80. ubiegłego wieku, zarówno rodzice chłopców z prestiżowego chóru jak i otoczenie artystyczne Kroloppa miało podejrzenia, że może dopuszczać się czynów pedofilskich. 

W artykule „Mechanizmy działania sprawcy wykorzystywania seksualnego dzieci na podstawie analizy przekazów prasowych na temat Wojciecha K.” autorstwa Karoliny Chołuj czytamy: Brak w naszym społeczeństwie wzorca jak postępować, gdy mamy podejrzenia, że ktoś wykorzystuje seksualnie dzieci. W takich przypadkach o sprawie się po prostu nie mówi. Seksualność w ogóle, a seksualność dzieci przede wszystkim, jest w naszym kraju tematem tabu. Nie potrafimy werbalizować swoich myśli, obaw, czy sądów na temat zachowań seksualnych innych osób. Autorka zwraca równie z uwagę na zjawisko rozproszonej odpowiedzialności, tzn. myślenie: skoro wszyscy o czymś wiedzą, to dlaczego akurat ja mam o tym powiedzieć i ponosić ewentualne straty?

Pamiętajmy, że jeśli my – dorośli stchórzymy, dzieci będą cierpieć. Trzeba przerwać zmowę milczenia.

Bibliografia

https://www.researchgate.net/publication/374944876_Diagnoza_przemocy_wobec_dzieci_w_Polsce_2023 (dostęp 7.04.2026).

https://240.pkdp.gov.pl/ (dostęp 7.04.2026).

https://feminoteka.pl/edukacja/skutki-przemocy-seksualnej

https://magazyn-ksp.policja.gov.pl/mag/poradniki/143486,Cierpienie-w-ciszy-Jak-rozpoznac-dziecko-krzywdzone-seksualnie-Sygnaly-ktorych-n.html (dostęp 7.04.2026).

https://testdzieckokrzywdzone.fdds.pl/index.php/DK/article/viewFile/172/132 (dostęp 7.04.2026).