Polubienia, porównania i presja wyglądu – mechanizmy ryzyka nadużywania mediów społecznościowych u dziewcząt

Katarzyna Łukowska

Dziewczęta częściej niż chłopcy korzystają z Internetu w celach społecznych – szczególnie widoczne jest to w przypadku komunikatorów (62% vs. 39%), słuchania muzyki (77% vs. 63%) i mediów społecznościowych (40% vs. 28%). Chłopcy natomiast dominują w obszarze gier online (70% vs. 34%) (NASK, 2025). Te różnice sprawiają, że specyfika zagrożeń uzależnieniami może mieć inny charakter i przebieg w zależności od płci – u dziewcząt częściej obserwuje się problematyczne korzystanie z mediów społecznościowych, a u chłopców nadużywanie gier. 

Wmedialnych przekazach dotyczących uzależnień młodzieży najczęściej pojawia się obraz chłopców spędzających długie godziny przy grach komputerowych lub sięgających po substancje psychoaktywne. To prawda, że wzorce funkcjonowania dziewcząt w środowisku cyfrowym są odmienne, ale są również niebezpieczne – nastolatki częściej korzystają z mediów społecznościowych, częściej publikują treści o sobie (zdjęcia oraz relacje), a Internetu używają głównie do utrzymywania relacji i komunikacji. Natomiast chłopcy częściej grają w gry komputerowe. Potwierdzają zacytowane wyżej badania NASK. 

Badania opublikowane w 2025 roku pt. Skala i wzorce korzystania z mediów społecznościowych wśród młodszych nastolatków w USA, obejmujące próbę 10 092 osób w wieku od 11 do 15 lat, pokazują, że dziewczynki częściej niż chłopcy korzystały z platform takich jak TikTok (77,7% w porównaniu z 55,9%), Snapchat (66,5% wobec 53,7%), Instagram (69,6% wobec 62,1%) oraz Pinterest (38,3% wobec 4,8%). Serwisy te umożliwiają publikowanie zdjęć i filmów, prezentowanie własnego wizerunku oraz obserwowanie życia innych użytkowników, co sprzyja porównaniom społecznym i koncentracji na wyglądzie. Z kolei chłopcy częściej niż dziewczęta korzystali z YouTube’a (71,7% wobec 58,1%); Wszystkie obserwowane różnice między płciami były istotne statystycznie, co wskazuje na odmienne wzorce korzystania z mediów społecznościowych przez dziewczęta i chłopców. 

Media społecznościowe jako strategia regulacji emocji u dziewcząt i błędne koło problemowego użytkowania

Istnieje sporo badań, które pokazują, że dziewczęta częściej niż chłopcy korzystają z mediów społecznościowych w celu regulacji emocji, poprawy nastroju lub poszukiwania wsparcia społecznego. Wyniki sugerują, że używanie mediów społecznościowych do regulacji emocji może sprzyjać utrwalaniu problematycznego korzystania z tych platform. Relacja między emocjami a korzystaniem z mediów ma charakter dwukierunkowy – z jednej strony trudności emocjonalne zwiększają korzystanie z mediów, a intensywne używanie ich może pogarszać regulację emocji. Zależność tę można wyjaśnić poprzez następujący mechanizm: w okresie adolescencji dziewczęta częściej doświadczają samotności i problemów emocjonalnych, takich jak objawy depresyjne, zaburzenia lękowe, poczucie osamotnienia i w takich sytuacjach korzystają z mediów, żeby poprawić sobie nastrój, poczuć się mniej samotnie, odwrócić uwagę od trudnych emocji, uzyskać wsparcie emocjonalne. Początkowo korzystanie z mediów może przynosić krótkotrwałą ulgę emocjonalną, ponieważ umożliwia rozrywkę, komunikację lub poczucie bycia częścią społeczności. W trakcie korzystania z platform społecznościowych użytkowniczki są jednak konfrontowane z treściami publikowanymi przez innych, które często przedstawiają wyidealizowany obraz życia, relacji czy wyglądu. Może to prowadzić do porównań społecznych oraz zwiększonej wrażliwości na reakcje innych użytkowników, takie jak liczba polubień, liczba i treść komentarzy, brak odpowiedzi na publikowane treści czy słowa krytyki. Jeżeli oczekiwane sygnały akceptacji społecznej nie pojawiają się lub gdy użytkownik porównuje się z bardziej atrakcyjnymi czy popularnymi rówieśnikami, doświadczenie korzystania z mediów może prowadzić do poczucia odrzucenia, obniżenia samooceny i pogorszenia nastroju. W rezultacie pierwotna próba poprawy samopoczucia nie przynosi trwałego efektu, a negatywne emocje mogą się nawet nasilić. W takiej sytuacji użytkownik ponownie sięga po media społecznościowe, próbując poprawić swój nastrój lub zmniejszyć poczucie samotności. W ten sposób powstaje samopodtrzymujący się mechanizm, w którym trudności emocjonalne prowadzą do częstszego korzystania z mediów społecznościowych, a doświadczenia online mogą dodatkowo pogłębiać negatywne emocje i zwiększać potrzebę dalszego korzystania z tych platform. 

Oczywiście warto podkreślić, że dziewczęta mogą uzyskać wsparcie na przykład poprzez uczestnictwo w grupach dyskusyjnych, czytanie doświadczeń innych rówieśników znajdujących się w podobnej sytuacji lub obserwowanie profili specjalistów, takich jak psychologowie czy terapeuci. Dostęp do takich treści może sprzyjać uzyskiwaniu informacji o radzeniu sobie z trudnymi emocjami i sytuacjami, a także poczuciu zrozumienia i wspólnoty z innymi osobami doświadczającymi podobnych problemów. Tak więc rozważając mechanizmy błędnego koła, nie można pominąć potencjalnych korzyści. 

Media społecznościowe jako środowisko „kultury wyglądu” i jego znaczenie dla obrazu ciała dziewcząt i kobiet

Liczne badania wskazują, że dziewczęta są szczególnie narażone na negatywny wpływ mediów społecznościowych w obszarze obrazu ciała i zachowań żywieniowych. Dzieje się tak, ponieważ media społecznościowe tworzą swoiste środowisko „kultury wyglądu”, w którym atrakcyjność fizyczna prezentowana na zdjęciach czy rolkach jest często wzmacniana poprzez polubienia, komentarze i inne formy społecznej aprobaty. Tego typu mechanizmy mogą sprzyjać utrwalaniu przekonania, że wartość jednostki jest silnie związana z jej wyglądem, co w przypadku dziewcząt może zwiększać podatność na niezadowolenie z ciała i problemy związane z odżywianiem. Generalnie dla dziewcząt media społecznościowe częściej niż dla chłopców stają się przestrzenią, w której: wygląd i atrakcyjność są ważnym elementem samooceny, większą rolę odgrywają porównania społeczne, częściej pojawia się internalizacja ideału szczupłości lub „fit”, silniej działa informacja zwrotna od rówieśników - a to wszystko zwiększa ryzyko niezadowolenia z ciała, restrykcyjnych zachowań żywieniowych i objawów zaburzeń odżywiania. 

W mediach społecznościowych coraz częściej pojawiają się zjawiska, takie jak fitspiration (fitness inspiration) oraz thinspiration (inspiracja szczupłością), które mogą kształtować sposób, w jaki dziewczęta postrzegają swoje ciało. Fitspiration przedstawia bardzo wysportowane, szczupłe ciała jako wzór zdrowia i atrakcyjności, posty o treningach i „czystym jedzeniu” (clean eating) oraz hasła motywacyjne typu „no excuses”, „train harder”. Natomiast thinspiration promuje skrajnie szczupłą sylwetkę jako ideał do osiągnięcia, a treści zawierają często porady dotyczące szybkiego odchudzania. W praktyce granica między tymi trendami często się zaciera, ponieważ oba mogą utrwalać nierealistyczne standardy wyglądu. W badaniach eksperymentalnych (młode kobiety w wieku 17–25 lat) wykazano, że oglądanie zdjęć typu fitspiration powoduje większe niezadowolenie z własnego ciała oraz bardziej negatywny nastrój w porównaniu z osobami oglądającymi neutralne treści (np. zdjęcia podróżnicze) (Tiggemann & Zaccardo, 2015; Prichard i in., 2020). Podobnie badania Bardone – Cone i in. (2007) w grupie studentek college’u pokazały, że o obejrzeniu stron internetowych, zawierających treści typu thinspiration uczestniczki: odczuwały większe niezadowolenie z własnego ciała, miały gorszy nastrój, wykazywały większą skłonność do restrykcyjnego jedzenia w porównaniu z osobami oglądającymi neutralne strony internetowe.

Szczególne zainteresowanie badaczy w kontekście jego potencjalnego wpływu na postrzeganie własnego ciała budzi Instagram, ze względu na swoja specyfikę funkcjonowania polegająca na prezentowaniu starannie wyselekcjonowanych i często poprawianych wizualnie treści. Badacze Pedalino & Camerini (2022) sprawdzali, czy korzystanie z Instagrama wiąże się z niezadowoleniem z własnego ciała oraz czy związek ten jest wyjaśniany przez porównania społeczne z innymi użytkownikami, w szczególności z rówieśnikami i influencerami. Odkryto, że Instagram pogarsza problemy związane z obrazem ciała u 1/3 nastolatek. Jako jeden z głównych mechanizmów wskazywano zwiększoną skłonność do porównań społecznych, szczególnie w odniesieniu do wyglądu i atrakcyjności fizycznej innych użytkowników platformy. W badaniu uczestniczyły nastolatki w wieku 15–17 lat oraz młode kobiety (18–28 lat) korzystające z Instagrama. Badanie wykazało, że częstsze korzystanie z Instagrama wiąże się z większym niezadowoleniem z własnego ciała. Zależność ta była w dużej mierze wyjaśniana przez porównywanie się bardziej z influencerami w mediach społecznościowych niż z bliskimi rówieśnikami. Jednocześnie takie aktywności jak komentowanie wyglądu innych użytkowników czy publikowanie własnych treści nie były istotnie związane z poziomem niezadowolenia z ciała. Wyniki badania wskazują również, że dziewczęta w okresie adolescencji, w porównaniu z młodymi kobietami, częściej deklarowały niższy poziom akceptacji własnego ciała. Można to wyjaśnić specyfiką rozwojową tego etapu życia. W okresie dojrzewania wygląd fizyczny staje się jednym z ważnych elementów kształtowania tożsamości oraz samooceny. Dziewczęta w tym wieku są szczególnie wrażliwe na opinie rówieśników oraz społeczne standardy atrakcyjności, co sprzyja częstszemu porównywaniu się z innymi. Dodatkowo adolescencja jest okresem intensywnych zmian biologicznych związanych z dojrzewaniem, które mogą powodować większą koncentrację na wyglądzie ciała oraz zwiększoną krytyczność wobec własnego wizerunku. W rezultacie dziewczęta w okresie adolescencji mogą częściej doświadczać niezadowolenia z własnego ciała oraz niższego poziomu jego akceptacji w porównaniu z młodymi kobietami, które wraz z wiekiem mogą rozwijać bardziej stabilną samoocenę oraz większy dystans wobec społecznych norm dotyczących wyglądu.

Krytyczne rozumienie treści medialnych jako element profilaktyki problematycznego korzystania z mediów społecznościowych u dziewcząt

Jednym z ważnych czynników chroniących przed negatywnymi konsekwencjami korzystania z mediów społecznościowych jest rozwijanie kompetencji związanych z krytycznym rozumieniem treści medialnych (media literacy). Osoba o takich kompetencjach potrafi rozpoznać, że treści publikowane w mediach społecznościowych są często: selektywne, wyidealizowane i poddane obróbce graficznej (filtry, retusz, edycja zdjęć), a influencerzy często publikują treści sponsorowane. Świadomość, że publikowane treści są często wynikiem filtrów, retuszu czy świadomej strategii wizerunkowej, może zmniejszać skłonność do negatywnych porównań społecznych i ograniczać wpływ nierealistycznych standardów piękna. Istotnym elementem media literacy jest również rozumienie mechanizmów działania platform społecznościowych, w tym roli algorytmów. Treści dotyczące wyglądu, atrakcyjności fizycznej czy stylu życia często generują bardzo wysokie zaangażowanie użytkowników (dużo polubień, komentarzy, udostępnień, długi czas oglądania), a algorytmy są zaprojektowane tak, aby maksymalizować zaangażowanie i zaczynają częściej promować właśnie takie materiały. Dodatkowo, jeśli użytkownik kilka razy zatrzyma się przy podobnych treściach (np. zdjęciach fitness, modzie czy urodzie), algorytm interpretuje to jako sygnał zainteresowania i zaczyna pokazywać coraz więcej podobnych materiałów.

Z kolei jednym z głównych problemów wskazywanych w literaturze jest fakt, że programy kształcenia nauczycieli rzadko zawierają edukację medialną, a żeby w szkołach można było wprowadzić zajęcia uczące krytycznego myślenia o mediach, sami nauczyciele powinni posiadać odpowiednie kompetencje w tym zakresie. Badacze podkreślają potrzebę:

• włączania edukacji medialnej do programów studiów nauczycielskich,

• organizowania szkoleń i kursów dla nauczycieli już pracujących w szkołach,

• rozwijania programów doskonalenia zawodowego w tym obszarze.

Jednym z dobrze przebadanych programów profilaktycznych jest SoMe – Social Media Literacy Program, opracowany dla młodzieży szkolnej klas 7 i 8. Program składa się z 4 lekcji. Randomizowane badania kontrolowane (RCT) w szkołach dowiodły, że uczestnicy wykazywali lepsze kompetencje medialne, obserwowano także poprawę obrazu ciała i zmniejszenie presji związanej z wyglądem w porównaniu z grupą kontrolną. Program ten jest często wskazywany jako przykład profilaktyki zaburzeń odżywiania i problemów z obrazem ciała u dziewcząt. Przegląd innych ewaluowanych programów z tego zakresu pokazuje, że szczególnie skuteczne są programy oparte na dyskusji i analizie przekazów medialnych. 

Podsumowanie 

Skuteczna profilaktyka powinna uwzględniać specyfikę doświadczeń dziewcząt w środowisku cyfrowym oraz wzmacniać kompetencje związane z krytycznym rozumieniem treści medialnych. Aby jednak działania te mogły być realizowane zarówno w szkole, jak i w domu, konieczne jest odpowiednie przygotowanie dorosłych – nauczycieli i rodziców – do rozmowy z młodymi ludźmi o wpływie mediów społecznościowych na samopoczucie, samoocenę i obraz ciała. Dopiero wtedy dorośli mogą stać się ważnym wsparciem i elementem ochrony zdrowia psychicznego dziewcząt w okresie dorastania.