Play Therapy jako metoda terapeutyczna (cz. 6)

Ewelina Prędka-Pawlun

Zabawa jest najważniejszą aktywnością dziecka. Zajmuje jedno z najważniejszych miejsc w jego życiu. Jako forma poznawania świata zabawa dziecka odgrywa istotną rolę w jego rozwoju, co na przestrzeni wieków potwierdzali filozofowie, pedagodzy i psycholodzy. Zwracali również uwagę na znaczenie obserwowania zabawy w poznaniu i zrozumieniu dziecka. Obecnie, jak wynika z badań (Wenner, 2009), czas przeznaczany na swobodną zabawę jest coraz bardziej skracany na rzecz aktywności zaplanowanych i kontrolowanych przez dorosłych oraz na oglądanie telewizji i kontakt z komputerem oraz internetem (Muchacka, 2014).

WXVIII wieku Jean-Jacques Rousseau podkreślał znaczenie swobodnego wychowania, twierdząc, że może to chronić dziecko przed negatywnymi skutkami oddziaływań z zewnątrz, jak próby narzucenia dziecku przez otoczenie różnych celów i ideałów, które miałoby ono realizować. W niniejszym artykule odnajdziemy informacje, jak stworzyć scenariusze zabaw terapeutycznych dopasowanych do potrzeb małych pacjentów. Dowiemy się, jakie zabawy terapeutyczne są odpowiednie dla dzieci z problemem neuroróżnorodności – ADHD oraz ASD.

Jak tworzyć scenariusze zabaw? 

Zapobiegajmy takim sytuacjom, aby swobodnej zabawy dziecka nie zastępować innymi aktywnościami jak np. zajęcia dodatkowe, które mocno obciążają czas wolny i prowadzą bardzo często do popadania w schematy. To z kolei przeszkadza kreatywności i naturalnemu rozwojowi.

• Uczmy za pomocą zabawy wyrażać emocje i radzić sobie z nimi 
• Pozwólmy poprzez zabawę poznawać świat, zarówno zewnętrzny, jak i wewnętrzny.

Przy tworzeniu scenariuszy zabaw ważne jest to, aby wziąć pod uwagę następujące kwestie, że dzięki zabawie dzieci:

• uczą się tego, czego nie może ich nikt nauczyć,
• mogą poznawać rzeczywisty świat rzeczy, zwierząt i ludzi, który istnieje w czasie i przestrzeni,
• uczą się znaczeń i wartości obowiązujących w otaczającym świecie, 
• uczą się w indywidualny sposób, eksplorując rzeczywistość i eksperymentując,
• nawiązują w czasie zabawy kontakt fizyczny, rywalizują, czasem zachowują się agresywnie w związku z tym, ale w sposób akceptowalny społecznie i uczą się pozostawać w dobrych stosunkach z innymi (Landreth, 2016),
• zaspokajają również naturalną potrzebę aktywności fizycznej (pokonywanie torów przeszkód, skakanie przez skakankę, gra w gumę, wspinanie się) (Brzezińska i in., 2011), 
• rozładowują napięcia, osiągają trudne cele, 
• uwalniają się od frustracji, uwalniają wyobraźnię,
• wyrażają indywidualność swojej osobowości i czerpią z wewnętrznych zasobów, przygotowując się do obowiązków życiowych,
• rozwijają refleks, szybkość i sprawność, precyzję, koordynację wzrokowo-ruchową.

Przykłady scenariuszy zabaw

Tworzone scenariusze zabaw terapeutycznych wykorzystywane są w szkołach i ośrodkach oraz gabinetach przede wszystkim do prowadzenia zajęć z dziećmi i młodzieżą, jak również z osobami dorosłymi z niepełnosprawnością intelektualną. Mają zastosowanie w pedagogice, pedagogice specjalnej oraz socjoterapii i psychoterapii. Mogą spełniać cele: terapeutyczne i edukacyjno-wychowawcze.

1) Zabawa „Balony pełne uczuć”

Cele:

• wspieranie dziecka w określaniu, wyrażaniu i panowaniu nad swoimi uczuciami,
• wyzwalanie radości i kreatywności w widzeniu i rozumieniu różnych doświadczeń.

W zabawie „Balony pełne uczuć” autorstwa Glendy F. Short dziecko rysuje trzy balony (lub więcej). W balonie numer jeden znajdują się uczucia, które dziecko zna i potrafi zidentyfikować. Balon ten nazywa się „Wszystkie rodzaje uczuć”. Pozostałe balony również otrzymują swoje nazwy, które są związane z przeżywaniem aktualnych uczuć, np. choroba, rozwód rodziców. Wtedy balon drugi może być nazwany „Rozwód”, trzeci „Mama”, a czwarty „Tata”. Balony mogą być nazywane w różny sposób zgodnie z potrzebami tak, żeby oznaczały problemy, które mają zostać skonsultowane. Z balonu „Wszystkie rodzaje uczuć” uczucia przenoszone są do balonów „Mama” i „Tata”. Dzięki temu dziecko wyraża i omawia swoje uczucia wobec rodziców. Kiedy dziecko zaczyna rozumieć to, co czuje, sytuacja się normuje i zmniejsza się lęk. Ćwiczenie może być stosowane podczas sesji indywidualnych i grupowych, ale też do omawiania sytuacji szkolnych. Tematami zabawy mogą być wszystkie problemy i wydarzenia życiowe.

Metoda skierowana jest do wszystkich dzieci. Pomaga w rozumieniu doświadczania wielu uczuć, wśród nich również zahamowania.

2) Zabawa „Slime”

Cele:

• dostarczenie stymulacji sensorycznej w bezpiecznym otoczeniu, 
• rozwój zmysłów, przede wszystkim wykorzystanie zmysłu dotyku,
• leczenie deprywacji sensorycznej,
• poprawienie relacji między rodzicem a dzieckiem
• rozwój wyobraźni.

Do zabawy Slime autorstwa Neil Cabe potrzebna jest masa solna (prosta, nietoksyczna mieszanina mąki, soli, wody i oleju roślinnego, w zależności od potrzeb z dodatkiem barwników spożywczych i aromatów) i slime (mieszanina kleju, wody, żelu do prania, brokatu). Przygotowujemy z dzieckiem dwa materiały: masę solną oraz Slime.

Wyrabianie masy solnej jest związane z większym oporem, dlatego należy się nią bawić na początku. Slime jest bardzo elastycznym materiałem, może być stosowana na późniejszym etapie zabawy. Zabawa pobudza zmysły, przede wszystkim dotyku, ale też smaku, węchu, wzroku. Pogłębia relację między rodzicem i dzieckiem. Pobudza wyobraźnię dziecka, kiedy różne przedmioty i postacie są tworzone przy użyciu wcześniej przygotowanego materiału. Podczas przygotowywania przez dziecko każdej z tych substancji należy spróbować, żeby dziecko poczuło rodzaj powierzchni, szorstkość, gładkość, wodnistość, zapach i smak oraz zobaczyło kolor materiałów. Należy uświadomić dziecku, jak jest dobrze robić coś dla siebie i rozwijać umiejętności tworzenia.

3) Zabawa „Wymyśl własną grę planszową”

Cele:

• zmniejszenie trudności w uczeniu się, czytaniu, pisaniu i rozumieniu matematyki,
• redukcja zachowań u dzieci wycofanych, zbuntowanych i opornych,
• głębsze zrozumienie wyobrażeń dziecka o sobie samym.

Zabawa „Wymyśl własną grę planszową” autorstwa Sandy Carter polega na przygotowaniu dużej kartki (jak gazeta lub plakat) z narysowaną na niej ramką wzdłuż krawędzi papieru. Kolejnym krokiem jest podzielenie ramki na prostokąty i zaznaczenie jednego punktu startowego, pisząc na nim „START”. Następnie należy przygotować kostkę i pionki. Jako pionki w grze mogą posłużyć np. małe kamyczki. Umieszczamy na polu „START” tyle kamyczków, ile jest graczy. Rzucamy kostką. Gracz z najlepszym wynikiem startuje pierwszy. Pionki przesuwają się w prawo, zgodnie z ruchem wskazówek zegara. Gracz numer jeden przesuwa kamyczek o tyle pól, ile oczek wypadło na kostce. Część pól pozostaje pusta a dla części wymyśla się instrukcję. Każdy gracz wykonuje instrukcje z pola, na którym stanął lub, jeśli jest puste, wypełnia je instrukcją według własnego pomysłu, np. „Piorun uderzył w twój dom; oddaj wszystkie swoje kamyczki”. Ważnym elementem gry jest wybór i twórczość. Za każdym razem, kiedy gracz mija pole „START”, dostaje nowy kamyczek. Gra toczy się, dopóki wszystkie pola zostaną wypełnione własną instrukcją.

Zabawy w terapii ADHD

Zabawy terapeutyczne są również pomocne w terapii dzieci z problemem nadpobudliwości psychoruchowej ADHD. Poniżej przykłady scenariuszy zabaw (Griesbeck, 1999):

1. Chór zwierzątek

Grupa dzieli się na trzy zespoły: pieski, kotki i kurki. Każdy śpiewa znaną piosenkę np.: Wlazł kotek na płotek... w swoim języku, czyli: miau, hau, ko-ko. Prowadzący występuje w roli dyrygenta i wskazuje, która grupa śpiewa dany fragment piosenki.

2. Kran – liczymy krople

Dzieci mają zamknięte oczy, prowadzący odkręca powoli kran, aż zaczną z niego spadać krople. Dziecko liczy je w myślach. Po maksymalnie 20 kroplach kran jest zakręcony. Dziecko otwiera oczy i podaje liczbę policzonych kropli.

3. Podaj dźwięk

Uczestnicy stają w kręgu, obejmują się ramionami, zamykają oczy. Prowadzący rozpoczyna, podając jakiś swój dźwięk (np. gwizdanie). Następna osoba powtarza ten dźwięk i dodaje swój własny. Można próbować naśladować dźwięki przyrody, np. lasu, morza, zwierząt i dźwięki instrumentów, urządzeń, pojazdów itd.

4. Tik–tak

W zaciemnionym pomieszczeniu wszyscy siadają w wygodnym miejscu i zamykają oczy oraz zatykają uszy. Jedna osoba chowa gdzieś głośno tykający budzik. Po wykonaniu tego zadania woła głośno Tik- tak. Jest to znakiem dla pozostałych, że mogą odsłonić uszy i skoncentrować się na odgłosach wokół siebie. Kto pierwszy potrafi zlokalizować położenie budzika? Ta osoba głośno wyraża swoje przypuszczenie. Kto jest najbliższy w swoich przypuszczeniach, ma prawo schować budzik w innym miejscu.

5. Pusta szklanka

Na stole jest 4–6 szklanek napełnionych różną ilością wody. Jedna z nich jest pusta. Prowadzący uderza łyżką po kolei w szklanki, na koniec uderza w pustą, by dzieci mogły łatwo zapamiętać jej dźwięk. Potem dzieci zamykają oczy, prowadzący uderza łyżką w szklanki w różnej kolejności. Jeśli dziecko uważa, że słyszy dźwięk pustej szklanki, podnosi rękę.

Zabawy w terapii ASD

Przykłady zabaw dla dzieci w spektrum autyzmu opierają się m.in. na naśladowaniu, czynnościach manualnych oraz odgrywaniu ról. 1. Naśladowanie ruchów lub dźwięków (najpierw prostych, pojedynczych potem całych sekwencji). 2. Nauka nazw przedmiotów, dopasowywanie określeń do rzeczy, dobieranie przedmiotów w pary. 3. Zabawy manualne: ugniatanie różnych mas plastycznych (plastelina, modelina), przesypywanie piasku, przelewanie wody, przewlekanie elementów (dużych guzików). 4. Układanie przedmiotów według wzoru (kolorami, kształtami, zgodnie z przeznaczeniem). 5. ,,Zabawy w rzeczywistość”, czyli przyjmowanie ról, wykonywanie codziennych czynności (karmienie lalki czy misia, gotowanie obiadu na niby itp.) 6. Zabawy paluszkowe z wykorzystaniem wierszyka „Idzie rak”, dużą tu rolę odgrywa osoba dorosła, która wypowiada tekst wierszyka, ożywiając go ruchami rąk i dotykając dziecko – jego palce, dłonie, ramiona

Celem terapii poprzez zabawę dziecka nadpobudliwego lub ze spektrum jest:

• dobra integracja dziecka z grupą rówieśniczą,
• budowanie przez dziecko pozytywnego obrazu samego siebie (poczucia własnej wartości),
• wyrobienie umiejętności rozpoznawania i nazywania przeżywanych emocji,
• wyrażanie emocji w sposób zgodny z o bowiązującymi normami społecznymi,
• poprawa koncentracji uwagi, co pozytywnie wpływa na przebieg procesów myślowych,
• stworzenie okazji do rozładowania skumulowanej energii i napięć, które przeszkadzają w prawidłowym funkcjonowaniu.

Jak zachęcić dziecko do wyrażenia swoich emocji?

Za pomocą poniższych scenariuszy zabaw dzieci mogą w bezpieczny i naturalny sposób wyrażać swoje emocje: „Balony sensoryczne”, „Uczuciowa lista przebojów”, „Dłonie wyrażające emocje”.

1. „Balony sensoryczne”

Do wykonania balonów sensorycznych potrzebujemy:

• dużych, przeźroczystych balonów,
• drobnych ozdób np. cekinów, diamencików, pomponów lub małych zabawek,
• naklejek z emocjami, które przedstawiają różne emocje lub kolorowych flamastrów, którymi będziemy rysować różne buźki.

Aby wykonać balon, w pierwszym kroku do nienadmuchanego balona wrzucamy cekiny, pompony lub małe zabawki. Następnie nadmuchujemy balon i związujemy na supełek. Na koniec naklejamy wybraną buźkę z emocją lub dorysowujemy ją flamastrem.

Przebieg zabawy (Swoboda, 2023):

• na dywanie rozkładamy chustę animacyjną lub jak największą chustę, którą znajdziemy w domu i kładziemy na niej balony sensoryczne z naklejkami przedstawiającymi podstawowe emocje: radość, smutek, strach, złość, wstręt, zaskoczenie,
• następnie łapiemy chustę za rogi i poruszając nią, równocześnie podrzucamy balony do góry,
• łapiemy balony, a następnie próbujemy wyrazić emocję wskazaną na balonie.

2. „Uczuciowa lista przebojów”

Celem zabawy jest wyrażanie swoich emocji za pomocą muzyki.

Przebieg zabawy (LaVigne, 2023, s. 79): 

• zacznij od wyjaśnienia, że dziś spróbujecie z dzieckiem opowiedzieć o różnych emocjach w inny sposób niż zwykle,
• zachęć dziecko do stworzenia listy z piosenkami opisującymi to, jak się czuło w różnych porach dnia (najlepiej posłużyć się w tym przypadku wybraną muzyczną platformą internetową),
• po tym jak dziecko stworzy swoją listę przebojów, opracuj jako terapeuta swoją listę utworów ilustrujących własne uczucia i emocje,
• zakończ zabawę po odsłuchaniu listy dziecka i swojej.

Wskazówka: w trakcie słuchania staraj się powiedzieć na głos na zmianę z dzieckiem, jakie uczucia wywołuje dany utwór; jeśli piosenka jest zabawna, możesz wspomnieć o radości, a jeśli utwór jest poważny lub ciężki, możesz wspomnieć o strachu lub smutku 

3. „Dłonie wyrażające emocje”

Celem zabawy jest pomóc dziecku lepiej zrozumieć swoje emocje i wyrażać je.

Materiały: papier, nietoksyczne farby, flamastry, dodatkowe dekoracje np. przyklejane elementy twarzy

Przebieg zabawy (LaVigne, 2023, s. 82-83). 

• opowiedz na początku, że spróbujecie teraz wspólnie stworzyć diagram z emocjami,
• poproś dziecko, żeby wybrało emocje, które chce na nim umieścić np. smutny, szczęśliwy, radosny, zmartwiony, rozzłoszczony, zachwycony, znudzony, zdziwiony, zagniewany, 
• następnie poproś, aby do każdej emocji dziecko wybrało inny kolor, np. czerwony dla „zagniewany”, żółty dla „smutny”; pozwól, aby dziecko miało pełną swobodę przy wyborze koloru,
• pomóż dziecku pomalować dłoń jednym kolorem i zrobić nią odcisk na papierze, powtórzcie z pozostałymi kolorami; pod każdym odciskiem dłoni dziecka napisz odpowiadającą mu emocję, 
• gdy farba wyschnie, poproś dziecko, by na każdej odciśniętej dłoni narysowało buźkę wyrażającą daną emocję,
• w trakcie tworzenia porozmawiajcie o emocjach i o tym, co wywołuje w nas konkretne uczucia. 

Wskazówka: diagram z uczuciami można przekazać rodzicom, aby powiesić go w dowolnym miejscu w domu, można również poprosić dziecko, aby codziennie wskazywało, jakie emocje towarzyszyły mu rano i wieczorem.

Znaczenie zabaw w pracy terapeutycznej

Ważne jest, aby w przypadku dzieci ze spektrum autyzmu pamiętać, że podejmowane przez nie stereotypowo czynności nie mogą być traktowane jako rozwijająca rozrywka, a lęk przed nabywaniem nowych umiejętności może wystąpić także w trakcie zabawy. Zabawa potrafi nauczyć dzieci ze spektrum pokonywania trudności, nawiązywania pozytywnych kontaktów, naśladownictwa, rozwijania wyobraźni i myślenia. 

Wielu współczesnych terapeutów dostrzega w grach i zabawach istotny czynnik stymulujący rozwój zdolności poznawczych dziecka, wyzwalający jego twórczą aktywność, wdrażający do samodzielnego myślenia, do samokontroli, samooceny i samokształcenia. Właściwe, dobrze przygotowane oraz interesująco zrealizowane zajęcia, będące często rodzajem swoistej gimnastyki intelektualnej, stanowią bez wątpienia jedną z atrakcyjniejszych form spędzania wolnego czasu zarówno przez dzieci, jak i młodzież. Gry i zabawy mają wiele zalet, są bowiem nie tylko źródłem radości i relaksu, ale również działają wszechstronnie, stymulując rozwój dziecka (jego myślenie, koncentrację, pamięć, mowę itp.), sprzyjają ponadto kształtowaniu ważnych cech charakteru, uczą przezwyciężania trudności, doskonalą umiejętności dążenia do celu, panowania nad emocjami. Taka forma zajęć jest silnym czynnikiem integrującym, ponieważ zacieśnia stosunki koleżeńskie, ułatwia kontakt dziecka z nauczycielem, opiekunem czy wychowawcą.

Podsumowanie 

Terapia przez zabawę i inne metody pedagogiki zabawy są dominującą formą aktywności dziecka w wieku przedszkolnym, zajęciem przez dzieci lubianym, atrakcyjnym, przyjemnym. W celu wspomagania rozwoju emocjonalnego i społecznego dziecka, wzbogacania doświadczeń, rozwijania nowych umiejętności stosuje się formy: zabaw stymulacyjnych oraz zabaw ruchowych. Dobór gier i zabaw nie może być przypadkowy. Przygotowując się do zajęć, terapeuta powinien mieć na uwadze: wiek uczestników, ich płeć, stan zdrowia, poziom sprawności fizycznej, zainteresowania. Proponując danej grupie wiekowej gry i zabawy, trzeba uwzględniać stopień rozwoju zarówno intelektualnego, emocjonalnego, jak i motorycznego.   W grupie dzieci młodszych powinny dominować zestawy gier i zabaw o charakterze tematycznym. Przy doborze gier powinno się uwzględniać znaną w psychologii wieku dziecięcego prawidłowość, jaką jest stosunkowo krótkotrwała koncentracja na wykonywanych czynnościach. Dlatego zaleca się stosowanie gier i zabaw łatwych oraz zróżnicowanych tematycznie. 

Autorka jest psychologiem, terapeutą skoncentrowanym na rozwiązaniach, trenerem technik pamięciowych dla dzieci i młodzieży, terapeutą metodą EEG Biofeedback, diagnostą ADHD oraz certyfikowanym diagnostą ADOS-2 

Bibliografia:

Axline V.M., Play Therapy, New York 1991.

Brzezińska, A. I., Batkowski, M., Kaczmarska, D., Włodarczyk, A., Zamecka, N., O roli zabawy w przygotowaniu dziecka do dorosłego życia, [w:] Wychowanie w Przedszkolu, 10, 2011, s. 5-13. 

Carmichael K. D., Play therapy: An introduction. Glenview, IL: Prentice Hall, 2006.

Danylchuk, Lynette S. , Connors, Kevin J., Handbook of Play Therapy, Nowy York 2015.

Griesbeck J., Zabawy dla grup, Kielce 1999.

Landreth G.L., Terapia zabawą, Wyd. UJ, Kraków 2016.

LaVigne M., Play Therapy, Wyd. Mamania, Warszawa 2023.

Muchacka B., Zabawa w poznawczym rozwoju dziecka, [w:] Pedagogika Przedszkolna i Wczesnoszkolna, 1 (3), 2014, s. 7-13.

Swoboda J., Karnawałowe balony sensoryczne z emocjami, [w:] Mindful Kids, styczeń-luty 2023.