Play Therapy jako metoda terapeutyczna (cz. 11)

Ewelina Prędka-Pawlun

Co zrobić w sytuacji, gdy dziecko nie chce wyjść z pokoju zabaw? Próbuje ukraść zabawkę oraz gdy chce się przytulić do terapeuty i usiąść na kolana? Terapeuta posiada szereg możliwych reakcji, które wpływają na jakość relacji terapeutycznej z dzieckiem. Wiedza o tym, jak zareagować w obliczu niespodziewanego zdarzenia w trakcie terapii zabawą, może pomóc terapeucie w zachowaniu spokoju, zrozumienia i akceptacji w stosunku do dziecka.

Co zrobić, jeśli dziecko nie chce wyjść z pokoju zabaw

Niektóre dzieci mogą wyrazić swój opór lub potrzebę testowania granic i odmawiają opuszczenia pokoju zabaw pod koniec sesji. Może to być oznaką manipulacji, żeby przekonać się, jak bardzo można przekroczyć granice czasowe i cierpliwość terapeuty. Zwykle w takiej sytuacji dziecko chce obserwować reakcje terapeuty. Wówczas mimice dziecka brakuje intensywności, a jego mowa ciała pokazuje niepełne zaangażowanie. Jeśli faktycznie dziecko chce dłużej zostać, bo dobrze się bawi, jego mowa ciała i mimika będzie bardziej intensywna i szczera. Niezależnie od powodu, sesji nie należy przedłużać. Elementem procesu terapeutycznego jest rozwinięcie u dziecka umiejętności samokontroli. Następująca reakcja terapeuty w sytuacji przedłużającej się sesji będzie prawidłową: „nasz czas w pokoju zabaw skończył się na dzisiaj (terapeuta wstaje). Czas udać się do poczekalni, gdzie czeka twoja mama” (Landreth, 2016, s. 280-281). Jeśli opór jest większy terapeuta naciska klamkę i otwiera drzwi, zapraszając do wyjścia.

Co zrobić, gdy dziecko próbuje ukraść zabawkę

W pokoju zabaw może zdarzyć się sytuacja, że podczas zabawy jedną zabawką dziecko niepozornie schowa do kieszeni jakąś inną małą rzecz, np. samochodzik. Terapeuta widzi całe zdarzenie. Teraz zastanówmy się, co można zrobić w tej sprawie? Czekać aż dziecko zdobędzie się na szczerość i się przyzna? Czy pozwolić wziąć autko i mieć nadzieję, że je zwróci? Albo wykorzystać okazję, aby nauczyć, czym jest uczciwość? To są różne opcje wyjścia z tej sytuacji, jednak przedmiotem naszej troski nie są koszty zabawki, ale zachowanie i uczucia dziecka. Pokój zabaw jest miejscem, w którym dziecko uczy się wartości. Nie powinno się zadawać pytań, gdy znamy już odpowiedzi. Unikajmy więc następujących pytań: „czy nie zapomniałeś czegoś?”, „czy jest jeszcze coś, co musisz zrobić przed wyjściem?”, „czy wziąłeś ze sobą dodatkowo autko?”. Tego rodzaju pytania mogą stanowić mieszany komunikat dla dziecka. Sugerują, że terapeuta nie wie, co się wydarzyło, ale tak naprawdę wie. To moment na szczerość oraz zrozumienie. Następująca reakcja terapeuty będzie prawidłową: „wiem, że chcesz wziąć ze sobą autko, ale samochód w twojej kieszeni (wskazuje na kieszeń) zostaje tutaj i będzie tu, kiedy będziesz się chciał nim pobawić następnym razem”. Powinno się także unikać moralizowania np. „wiesz, że nie powinieneś zabierać rzeczy, które do ciebie nie należą”. Zwiększa to poczucie winy, zdejmuje także odpowiedzialność z dziecka za kierunek interakcji (Landreth, 2016, s. 280).

Co zrobić, gdy dziecko chce się przytulić do terapeuty i usiąść na jego kolana

Jeśli dziecko chce się przytulić lub wejść na kolana terapeuty, należy reagować z rozwagą i mieć na względzie kryjący się za tym motyw. Terapeuta może odwzajemnić uścisk, ale powinien zachować ostrożność w sytuacji gdy dziecko było ofiarą wykorzystywania seksualnego. Należy bezwzględnie unikać jakichkolwiek zachowań przypominających zachowania seksualne czy uwodzicielskie wyrażone za pomocą dotykania. W takich sytuacjach terapeuta powinien zareagować następująco: „jestem pewien, że nie musisz siedzieć mi na kolanach, żeby mnie lubić” a następnie delikatnie zdjąć dziecko z kolan (Landreth, 2016, s. 277-279). Niekiedy może zdarzyć się, że dziecko udaje niemowlę, wdrapuje się na kolana i oczekuje przytulenia od terapeuty. Jeśli jest to tylko niewinna prośba bez ukrytego motywu, a dziecko odgrywa tylko jakaś scenę, naturalną reakcją będzie podtrzymanie dziecka w ramionach przez parę minut. Jednak konieczne jest przy tym wyznaczenie pewnych granic w przypadku dodatkowych próśb, jak np. zaśpiewanie piosenki, kołysanie lub karmienie. Trzeba mieć na uwadze, że maltretowanie i molestowanie seksualne stały się obecnie tak dużymi problemami i tak bardzo są nacechowane emocjonalnie, że nie można w tej kwestii zasugerować jednoznacznej reakcji, z wyjątkiem zachowania dużej ostrożności. Tulenie dziecka w ramionach wydaje się czymś naturalnym dla terapeuty, jednak może nie uzasadniać tego zachowania, jeśli terapeuta nie przeanalizował dokładnie swoich potrzeb w tej sferze. Dla ochrony terapeuty zalecane jest nagrywanie sesji na wideo.

Ćwiczenia percepcji kinestetycznej

Percepcja kinestetyczna to zmysł, który pozwala nam odczuwać ruch i pozycję naszego ciała oraz otoczenia. Zmysł kinestetyczny jest zmysłem orientacji pozycji ciała oraz ściśle związany z innymi rodzajami percepcji, takimi jak wzrokowa, przestrzenna, czasowa, dotykowa (haptyczna), a także percepcja przedsionkowa i propriocepcja. Proprioceptory znajdują się w mięśniach, ścięgnach i stawach. Nie odbierają one bodźców zewnętrznych, ale tylko takie, które zostały wywołane przez ruch.

Elementy percepcji kinestetycznej:

• Czucie ruchu: Zdolność do odczuwania ruchu, jego kierunku i siły.

• Pozycja ciała: Zmysł, który pozwala nam wiedzieć, jak ułożone są kończyny i inne części ciała.

• Ciężar ciała: Zdolność do odczuwania ciężaru ciała i jego oddziaływania na poszczególne części ciała.

Ćwiczenia w zakresie kształtowania umiejętności kinestetycznych pomagają dzieciom w utrzymaniu prawidłowej postawy ciała, w odpowiednim poruszaniu się i w orientowaniu się w przestrzeni. Dziecko dzięki nim lepiej rozumie siebie i potrafi sterować swoim działaniem, co znacznie ułatwia wykonywanie codziennych czynności i obowiązków.

Przykładowe gry i zabawy

Zabawy, które polegają na odczuwaniu własnego ciała poprzez pociąganie i nacisk na mięśnie, stawy i ścięgna, mają wpływ na wzmocnienie mięśni, lepszą koordynację i postawę ciała. Zabawy relaksacyjne, w których na przemian można ćwiczyć napinanie i rozluźnianie mięśni swojego ciała, pozwalają dzieciom uzyskać spokój i odczuć, jaki jest stopień napięcia mięśniowego. Zabawy, w których dzieci porównują ciężar dwóch różnych przedmiotów poprzez ważenie ich w rękach, ćwiczą umiejętność oceny własnej siły (Erkert, 2013, s. 65-78).

Ćwiczenie 1. Dokąd jedziesz?

Dzieci siedzą w kręgu po turecku. Wybrane dziecko rozkłada na środku sali matę. Kładzie się na niej i zawiązuje oczy. Następnie odpycha się nogami i przesuwa w kierunku innych dzieci. Pozostali wołają głośno: „ciepło, ciepło!”, gdy dziecko przesuwa się bliżej innych. Na okrzyk: „Gorąco!” dziecko zatrzymuje się w miejscu. Następnie próbuje dotknąć najbliżej siedzącego uczestnika zabawy i nazywa, jaka to część ciała. Dla sprawdzenia zdejmuje opaskę. Jeśli odpowiedź jest poprawna, dzieci zamieniają się miejscami. W przeciwnym razie pierwsze dziecko próbuje jeszcze raz odgadnąć i wraca na środek sali.

Ćwiczenie 2. Baloniku, zostań na górze!

Należy nadmuchać do trzech balonów. Dzieci ustawiają się w kole i rzucają do siebie balon, odbijając go różnymi częściami ciała. Muszą przy tym uważać, aby balon nie spadł na podłogę. Gdy prowadzący zastuka na bębenku, dzieci zatrzymują się w swojej pozycji wyjściowej. Dziecko, które zareaguje jako ostatnie, musi oddać jakiś drobiazg np. spinkę do włosów, chusteczkę, bransoletkę, koralik. W następnej rundzie dzieci powtarzają zabawę z dwoma, a w trzeciej nawet z trzema balonami. Na zakończenie dzieci odzyskują swoje fanty, ale przy okazji muszą np. odbić balon za pomocą jakiejś części ciała.

Ćwiczenie 3. Biegniemy gęsiego.

W rytm grającego bębenka dzieci chodzą po sali jedno za drugim. Gdy bębenek przestanie grać, dzieci pozostają w bezruchu i czekają, aż prowadzący poda część ciała np. ramiona. Gdy bębenek zaczyna znowu grać, wszyscy chwytają osobę stojącą przed nimi za ramiona i wędrują gęsiego po sali do momentu, gdy bębenek przestanie grać. Dzieci nieruchomieją, a osoba stojąca z przodu szybko biegnie na koniec i wymienia jakąś inną część ciała np. woła: „plecy!”. W rytm bębenka dzieci wędrują gęsiego, trzymając poprzednika za plecy. W ten sposób zabawa toczy się dalej, aż wszystkie dzieci znajdą się w miejscu, z którego zaczęły zabawę.

Ćwiczenie 4. Od poczwarki do motylka.

Wszystkie dzieci siedzą w kręgu na podłodze i grają rolę poczwarki, która znajduje się w kokonie. Prowadzący wykonuje okrągłe ruchy na bębenku, a dzieci pokazują, z jak wielkim trudem starają się wyjść z kokonu. Zaciskają piąstki i przeciągają się. Pomalutku wstają, przyjmują wygodną pozycję i rozstawiają nogi na ugiętych i rozluźnionych kolanach. Ich tułów jest wyprostowany. Wyciągają ręce wysoko ponad głową i zatrzymują się w tej pozycji. Prowadzący uderza w muzyczne talerze. Dzieci robią powolny wdech i opuszczają łagodnie swoje ręce. Motyl się narodził. Teraz łagodnie i regularnie wydychają powietrze. Prowadzący wystukuje rytm na bębenku, a dzieci swobodnie biegają i machają rękoma, udając lot motyla.

Ćwiczenia percepcji smakowej i węchowej

Zmysł smaku i węchu nie powinny być traktowane odrębnie, ponieważ są ściśle ze sobą powiązane. W różnych ćwiczeniach i zabawach dzieci uczą się identyfikować różne zapachy, nie tylko kulinarne. Poznają podstawowe rodzaje smaków: słodki, kwaśny, słony i gorzki. Uczą się je rozpoznawać i odróżniać, a przy okazji zdobywają wiedzę o różnych przyprawach i ziołach, co kształtuje w nich ciekawość poznawczą.

Ćwiczenia percepcji smakowej i węchowej powinny dostarczać okazji do poznawania zapachów i smaków poprzez uważne wąchanie rozmaitych przedmiotów i smakowanie różnych oraz bezpiecznych produktów. Zapachy i smaki mają znaczący wpływ na przywoływanie wspomnień z pamięci, na nastrój i samopoczucie. Jaki smak i zapach ma sok z arbuza? Jaki to owoc? Jeśli dzieci starają się odpowiedzieć na te pytania, uczą się przy okazji świadomego korzystania z artykułów spożywczych. Niektórzy być może w czasie wspólnych zabaw po raz pierwszy spróbują jakiegoś produktu (Erkert, 2013, s. 51-64).

Przykładowe gry i zabawy

Ćwiczenie 1. Kto jest mistrzem węchu?

Na sygnał prowadzącego dzieci biegną po sali i starają się znaleźć przedmioty, które pachną np. roślina w doniczce, kawałek mydła, ubranie. Dziecko, które najszybciej znajdzie taki przedmiot, najpierw dokładnie go wącha i przekazuje innym dzieciom informację, czy jest to przyjemny zapach, czy też nie. Inne dzieci również go wąchają. Następnie możemy wybrać inne miejsce do zabawy, np. plac zabaw.

Ćwiczenie 2. Słodkie, kwaśne, słone czy gorzkie?

Dzieci wycinają z różnych gazet dwanaście artykułów spożywczych, które są słodkie, kwaśne, słone lub gorzkie. Przyklejają wycięte zdjęcia na kartce i przynoszą do nich pasujące produkty na jednorazowych talerzykach, dzieląc produkty na małe kawałki. Chętne dziecko wyrzuca kostkę do gry tak długo, aż znajdzie się ona na którymś zdjęciu artykułu spożywczego. Wtedy dziecko próbuje odpowiedzieć na pytanie, jak nazywa się ten produkt i jaki ma smak? Aby sprawdzić odpowiedź, wszystkie dzieci próbują kawałek tego produktu. Jeśli dziecko dobrze odgadło, może zaznaczyć to zdjęcie na kartce. Każdy kolejno rzuca kostką i odpowiada. Zabawa się kończy, gdy wszystkie zdjęcia i artykuły zostaną wykorzystane.

Ćwiczenie 3. Zielnik.

Wszystkie dzieci poza dwojgiem otrzymują jakiś rodzaj zioła lub przyprawy np. bazylia, tymianek, oregano, szczypiorek, natka pietruszki, lawenda. Dzieci z jednym produktem stoją obok siebie w kręgu. Ważne, aby dzieci mające to samo ziele w rękach nie stały obok. Dwoje dzieci staje na środku, a prowadzący zasłania im oczy. Następnie podchodzą kolejno do dzieci stojących w kręgu i testują rośliny. Mogą je dotykać, pocierać oraz wąchać w celu odgadnięcia nazwy rośliny. Po wykonaniu jednej rundy następuje wymiana zgadujących.

Ćwiczenie 4. Gdzie jest mój ulubiony napój?

Prowadzący przygotowuje różne napoje ze słomką (może być też zmieszany z dwóch soków dla zwiększenia trudności). Następnie zaslania oczy dzieciom. Zadaniem każdego jest odgadnąć, jakie smaki ma podany napój. Jeśli dziecko odgadnie otrzymuje punkt. Można wykonać kilka rund. Wygrywa ten, kto zbierze najwięcej punktów.

Ćwiczenia zmysłu równowagi

W uchu środkowym znajduje się nie tylko narząd słuchu, ale także organ odpowiadający za równowagę, zwany układem przedsionkowym. Za równowagę odpowiada zarówno ucho, jak i oko. Niektóre dzieci mają problemy z wchodzeniem naprzemiennym po schodach, ze skakaniem na jednej nodze, z chodzeniem na palcach i piętach. Za pomocą ćwiczeń psychomotorycznych polegających np. na huśtaniu się, skakaniu czy wspinaniu, dzieci koncentrują się na utrzymaniu równowagi (Erkert, 2013, s. 79-92).

Przykładowe gry i zabawy

Ćwiczenie 1. Od łyżki do łyżki.

Każde dziecko otrzymuje stołową łyżkę, a tylko połowa dostaje piłeczki pingpongowe. Dzieci kładą je na swoich łyżkach i chodzą z nimi po sali. Ich zadaniem jest znalezienie dziecka, które nie ma piłki. Gdy się spotkają, próbują przekazać sobie piłkę z ręki do ręki. Jeśli piłka spadnie na podłogę, dziecko nakłada ją z powrotem na łyżkę i szuka innego dziecka bez piłki. Jeśli wszystkim uda się nie upuścić piłki na podłogę przez dłuższy czas, zabawa zostaje zakończona.

Ćwiczenie 2. Żyrafa, bocian czy żaba?

W rytm bębenka dzieci podskakują na jednej nodze i udają bociany. Gdy bębenek umilknie, wszyscy próbują pozostać na jednej nodze. Kto wytrzyma w tej pozycji 10 sekund, zalicza zadanie. W kolejnej rundzie dzieci są żyrafami i chodzą w rytm bębenka na palcach. Gdy bębenek umilknie, pozostają jeszcze przez moment w tej pozycji. W ostatniej rundzie dzieci podskakują jak żabki. Gdy instrument przestanie grać, pozostają w pozycji kucznej, opierając się rękami o podłogę.

Ćwiczenie 3. Taniec w podskokach.

Dzieci otrzymują piłkę do skakania i rozchodzą się po sali. W rytm muzyki skaczą swobodnie. Gdy muzyka ucichnie, dzieci zatrzymują się. Prowadzący wskazuje na jedno wybrane miejsce sali. Wszystkie dzieci skaczą w tym kierunku i starają się jak najszybciej tam dotrzeć. Jeśli wszyscy dotrą, prowadzący włącza ponownie muzykę, w rytmie której wszyscy skaczą. Następnie wybiera inne miejsce, do którego ponownie zmierzają dzieci.

Ćwiczenie 4. Droga do balansowania.

Podczas spaceru do parku lub lasu dzieci zbierają przedmioty znajdujące się w przyrodzie np. długie patyki, kamienie, duże liście, trochę mchu, kasztany, które następnie zostają ułożone jako oznaczenie drogi. Dzieci układają je blisko siebie. Następnie wędrują ułożoną przez siebie drogą, idąc gęsiego. Starają się przejść całą drogę po przedmiotach bez dotykania ziemi. Jeśli dzieci przyjrzą się zebranym przedmiotom, uświadomią sobie szybko, po czym będzie najwygodniej chodzić.

Podsumowanie

Terapeuta powinien rozważyć wszelkie możliwe reakcje dziecka, jakie mogą wydarzyć się w pokoju zabaw. Dokładna obserwacja tych reakcji pozwoli wypracować pewien schemat postępowania w kryzysowych momentach. Powinien odpowiedzieć także na pytanie, w jakim stopniu może się zbliżyć emocjonalnie do dziecka i gdzie są granice okazywania sympatii. W niniejszym artykule poznaliśmy reakcje terapeuty na różne sytuacje w pokoju zabaw: co zrobić, gdy dziecko nie chce wyjść z pokoju zabaw; próbuje ukraść zabawkę oraz gdy chce się przytulić do terapeuty i usiąść na kolana. Wszystkie reakcje terapeuty na zachowanie dziecka możemy podzielić na wspomagające i niewspomagające. Ważne, aby wybierać takie, które pomogą rozwiązać problem i nie zaszkodzić relacji.

Poznawanie świata za pomocą zabaw i ćwiczeń percepcji kinestetycznej, smakowej i węchowej oraz zmysłu równowagi umożliwia rozwój różnych umiejętności m.in. motorycznych, orientacji przestrzennej, większego skupienia, wrażliwości sensorycznej, utrzymania prawidłowej postawy ciała, lepszej koordynacji. Zabawy, które zawierają wiele bodźców, zachęcają dzieci do aktywności w zespole oraz zaspokajają ich potrzeby oraz ciekawość poznawczą.

Bibliografia

Axline V.M., Play Therapy, New York 1991.

Brzezińska, A. I., Batkowski, M., Kaczmarska, D., Włodarczyk, A., Zamecka, N., O roli zabawy w przygotowaniu dziecka do dorosłego życia, [w:] Wychowanie w Przedszkolu, 10, 2011, s. 5-13.

Carmichael K. D., Play therapy: An introduction. Glenview, IL: Prentice Hall, 2006.

Danylchuk, Lynette S. , Connors, Kevin J., Handbook of Play Therapy, Nowy York 2015.

Erkert A., Nowe gry i zabawy pobudzające wszystkie zmysły, Wyd. Jedność, Kielce 2013.

Landreth G.L., Terapia zabawą, Wyd. UJ, Kraków 2016.

LaVigne M., Play Therapy, Wyd. Mamania, Warszawa 2023.

Muchacka B., Zabawa w poznawczym rozwoju dziecka, [w:] Pedagogika Przedszkolna i Wczesnoszkolna, 1 (3), 2014, s. 7-13.

Autorka jest psychologiem, terapeutą skoncentrowanym na rozwiązaniach, trenerem technik pamięciowych dla dzieci i młodzieży, terapeuta metodą EEG Biofeedback., diagnostą ADHD oraz certyfikowanym diagnostą ADOS-2