Nawigacja w Każdą Pogodę – wyniki badań ewaluacyjnych

Ewa Siellawa-Kolbowska, Szymon Szumiał

Jakie są efekty drugiej edycji programu profilaktyki zintegrowanej Nawigacja w Każdą Pogodę? Jest to program profilaktyki uniwersalnej oparty ma modelu profilaktyki zintegrowanej, którego autorem jest dr Szymon Grzelak wraz z zespołem ekspertów Instytutu Profilaktyki Zintegrowanej. Celem programu jest wsparcie psychologiczne młodzieży oraz jej środowiska szkolnego i rodzinnego, umożliwiające poprawę kondycji psychicznej pozostającej na obniżonym poziomie po okresie zdalnego nauczania i kolejnych sytuacji kryzysowych na świecie.  

O programie NWKP

Bezpośrednią inspiracją do powstania programu Nawigacja w Każdą Pogodę (dalej NWKP) były wyniki badań i rekomendacje dla obszaru wychowania zawarte w raporcie Instytutu Profilaktyki Zintegrowanej (IPZIN) pt. Jak wspierać uczniów po roku epidemii (Grzelak, Żyro, 2021). Aktualna wersja programu Nawigacja w Każdą Pogodę umożliwia szkołom samodzielne wykonanie autodiagnozy środowiska szkolnego oraz realizację zajęć profilaktycznych z młodzieżą przy wykorzystaniu jej wyników. Program jest tak skonstruowany, że w poszczególnych scenariuszach zajęć korzysta się z konkretnych wykresów z danej szkoły, których pokazanie jest przydatne dla osiągnięcia celów profilaktycznych programu. Adresatami programu NWKP są uczniowie klas 5–8 szkół podstawowych, klas 1 szkół ponadpodstawowych oraz ich wychowawcy, nauczyciele oraz rodzice. Program zakłada, że wychowawcy i nauczyciele przeprowadzą minimum 5 zajęć lekcyjnych (po 45 minut). W trakcie zajęć uczniowie ćwiczą różne sposoby radzenia sobie w trudnych sytuacjach życiowych, zaś rodzice i nauczyciele w ramach warsztatów poznają aktualne potrzeby młodzieży i rozwijają swoje kompetencje w zakresie skutecznego wspierania kondycji psychicznej dzieci i młodzieży. 

Pakiet diagnostyczno-profilaktycznych narzędzi NWPK składa się z: zestawu ankiet diagnostycznych online dla uczniów, rodziców i nauczycieli, kompletu materiałów merytorycznych dla nauczycieli opracowanych w dwóch formach (gotowe scenariusze i zbiór inspiracji do pracy profilaktycznej z młodzieżą) oraz z materiałów do pracy z rodzicami i nauczycielami. Wszystkie te materiały są udostępniane szkołom poprzez dedykowaną aplikację internetową. Szkolni koordynatorzy mogą brać udział w szkoleniach i superwizjach prowadzonych przez zespół IPZIN. Szkoły, które zrealizują program NWKP na odpowiednim poziomie jakości określonym przez IPZIN, otrzymują Certyfikat NWKP. 

Metoda ewaluacji efektów

Prezentowane wyniki ewaluacji opracowano na podstawie odpowiedzi uczniów biorących udział w drugiej edycji programu w szkołach, w roku szkolnym 2022/23. Do oceny skuteczności programu NWKP wykorzystano dane z ankiet online wypełnianych przez uczniów przed i po zajęciach (podwójny pomiar). W badaniu nie zastosowano pomiaru w grupie kontrolnej. Odpowiedzi uczniów dotyczyły autooceny kondycji psychicznej (pytania o samopoczucie i radzenie sobie w ostatnim tygodniu – dwa wskaźniki Indeksu Kondycji Psychicznej opracowanego przez IPZIN) oraz pytania o doświadczanie określonych emocji (wskaźniki Bilansu Afektywnego). 

Druga edycja programu NWKP objęła łącznie 16 918 uczniów. Aby zwiększyć trafność analiz, obliczenia ewaluacyjne ograniczono do podgrupy uczniów ze szkół certyfikowanych oraz do podgrupy realizacji, w których nie doszło do większej niż 10% różnicy liczebności uczniów biorących udział w obu pomiarach. Przyjęto, że osiągnięcie jakości realizacji na poziomie spełniającym założenia autorów programu było możliwe tylko w szkołach, które spełniły wysokie wymagania certyfikatu. Badanie nie umożliwiało identyfikacji tych samych osób w preteście i postteście. Ograniczenie analiz do szkół o najmniejszej rotacji uczniów w obu etapach badania miało na celu zwiększenie trafności oceny zaobserwowanych różnic. Przy spełnieniu obu warunków, grupa uczniów wyodrębniona do analiz liczyła N=3047 osób (1511 dziewcząt, 1524 chłopców i 12 uczniów, którzy nie podali płci). W związku z niemożnością identyfikacji odpowiedzi poszczególnych uczniów przed i po zajęciach NWKP, istotność statystyczną różnic pomiędzy wartościami wskaźników otrzymanych przed i po udziale w programie weryfikowano za pomocą testu t-Studenta dla prób niezależnych. 

Wybrane efekty programu NWKP 

Wyniki analiz statystycznych pokazały pozytywny efekt udziału w zajęciach NWKP, jeśli chodzi o poprawę kondycji psychicznej uczniów. 

Po programie Nawigacja w Każdą Pogodę wzrósł istotnie poziom samopoczucia, zarówno u dziewcząt, jak i chłopców. W całej grupie badanej zaobserwowano istotny wzrost deklaracji o radzeniu sobie w obszarze psychicznym, jednak analiza w podgrupach płci pokazała, że odnosi się on tylko do grupy dziewcząt. 

Widoczna w tabeli 1 zmiana w bilansie afektywnym w całej badanej grupie wskazuje na jego poprawę z nieznacznie ujemnego na nieznacznie dodatni. W podgrupach płci obserwujemy również poprawę bilansu afektywnego, z tym że u dziewcząt mimo poprawy pozostaje on nadal ujemny, a u chłopców poprawa zachodzi w ramach dodatniego bilansu. U dziewcząt po programie emocje takie jak smutek, brak energii, nerwowość, obawy nadal nieznacznie dominują nad emocjami, takimi jak pogoda ducha, dużo energii, spokój, beztroska, jednak wyniki wskazują na zmniejszenie przewagi przykrych emocji nad przyjemnymi. Jest to ważny efekt oddziaływania programu, zwłaszcza w grupie dziewcząt, jako szczególnie zagrożonych słabą kondycją psychiczną. Nieoczywisty wynik zaobserwowano natomiast w deklarowanych przez uczniów i uczennice odczuciach w wymiarze samotność – bliskość z innymi. Zarówno u dziewcząt, jak i u chłopców mamy bilans dodatni w parze bliskość – samotność dla obu pomiarów. Jednak po programie u obu płci nieznacznie zmalało odczucie bliskości z innymi, czyli zwiększyło się poczucie osamotnienia. Może to być skutkiem ubocznym wywołanej przez zajęcia refleksji nad jakością własnych relacji z innymi oraz ich krytycznej oceny. W sytuacji, gdy pozostałe wyniki pokazują efekty zgodne z założeniami programu, ten jeden wynik, jako niezgodny z celami programu, wymaga dalszej uwagi i kolejnych badań. 

Istotną częścią zajęć z programu NWKP jest nauka sposobów radzenia sobie w sytuacjach trudnych psychicznie. W drugiej, omawianej tu edycji NWKP, było to 9 konkretnych wskazówek do praktykowania, które ujęte są w łatwe do zapamiętania hasła: Akceptuj to, co czujesz; Panuj nad tym, co robisz; Bądź czujna/czujny; Odpuść sobie i innym; Odkrywaj źródła wsparcia; Patrz daleko; Szukaj tego, co dobre; Buduj z tego, co masz; Wyjdź naprzeciw (w kolejnych edycjach NWKP dodano dziesiątą wskazówkę: Wykorzystaj przeciwności – hartuj się). Przeprowadzono analizę zależności pomiędzy wskaźnikami Indeksu Kondycji Psychicznej i Bilansu Afektywnego a praktykowaniem wskazówek. Analizowany zbiór zawężono do N=2587 uczniów, którzy uczestniczyli w co najmniej trzech zajęciach NWKP (co oznacza 60% zalecanego minimum pięciu zajęć). Spośród nich w postteście przeprowadzonym tuż po zakończeniu zajęć 45,5% zadeklarowało, że udało im się zastosować co najmniej jedną wskazówkę poza zajęciami w szkole. Najwięcej uczniów wskazało na hasła; „Akceptuj to, co czujesz” (24,1%), „Panuj nad tym, co robisz” (22,3%) oraz „Bądź czujny” (19,2%). Najrzadziej praktykowaną wskazówką było „Wyjdź naprzeciw” (8,1%). Co istotne, wyniki analiz korelacyjnych pokazały również, że grupa uczniów, którzy wykorzystali co najmniej jedną wskazówkę, była w lepszej kondycji psychicznej niż grupa osób, które nie wykorzystywały wskazówek. Otrzymano również istotne statystycznie, choć słabe korelacje dodatnie pomiędzy liczbą praktykowanych wskazówek a samopoczuciem 
i radzeniem sobie. Im więcej wskazówek zastosowano, tym częściej deklarowane były: poczucie dużej energii (r Spearmana =0,121) i dobrego samopoczucia (r Spearmana =0,119). Ogólny wskaźnik bilansu afektywnego również był dodatnio i istotnie skorelowany z liczbą praktykowanych wskazówek. 

Wpływ jakości realizacji zajęć na efekty programu

Jednym ze wskaźników jakości realizacji programu jest zalecane przez jego twórców wykorzystanie wyników diagnozy przeprowadzonej w ramach NWKP w danej szkole podczas prowadzenia zajęć z uczniami. Przeprowadzone analizy potwierdzają znaczenie tego elementu dla skuteczności NWKP. Wykorzystanie wyników zrealizowanej w szkole diagnozy w zajęciach z uczniami koreluje z lepszym samopoczuciem i radzeniem sobie uczniów, którzy brali w nich udział. 

p – istotność statystyczna; d – miara siły efektu 

Skuteczność programu zależy zatem nie tylko od jego treści i metodyki, ale również od zaangażowania kadry szkolnej w jakość własnych realizacji i wiernego wdrażania zaleceń autorów, a także od dbania o frekwencję uczniów podczas zajęć. W zakresie wskaźników jakości jest wiele do zrobienia. W badanej edycji programu 67,4% uczniów miało możliwość zapoznać się z prezentowanymi wynikami badań we własnej szkole, a udział we wszystkich zajęciach zadeklarowało 58,4% uczniów. 

Podsumowanie

Uzyskane wyniki, przy wszystkich ograniczeniach wynikających z przyjętej metodologii (brak grupy kontrolnej, niemożność identyfikacji osób badanych w preteście i postteście), pozwalają wyciągnąć wniosek, że program profilaktyczny NWKP przynosi efekty zgodne z jego celami, przy czym dotyczy to realizacji programu o wysokiej jakości (szkoły z certyfikatem). Wyniki badań pokazują, że w doskonaleniu programu należy zmierzać do podwyższenia odsetka uczniów praktycznie wykorzystujących treści programu (10 wskazówek) w codziennym życiu, a także do poprawienia frekwencji na zajęciach oraz bardziej powszechnego wykorzystywania wyników badań z danej szkoły w pracy z uczniami. 

Bardzo pozytywne oceny i opinie szkolnych koordynatorów i wychowawców o programie NWKP (pierwsza edycja) zostały obszernie omówione w odrębnym rozdziale raportu IPZIN Jak wspierać młodzież w niestabilnym świecie (Grzelak i Żyro, 2023; s. 153-205). Wysokie oceny psychologów, pedagogów szkolnych i wychowawców oraz liczne pozytywne opinie pojawiły się także w drugiej edycji NWKP, np.: „Program jest ciekawy, przejrzysty, wspierający rozwój psychiczno-emocjonalny uczniów”, „W obecnym czasie bardzo dużo uczniów potrzebuje wsparcia psychologicznego. Niestety specjalistów jest mało, kolejki są bardzo duże. Zatem każda aktywność, która pomaga uczniom poznać siebie lepiej i pokazuje jak radzić sobie w codziennych sytuacjach, jest na wagę złota”.

Co dalej?

Program profilaktyczny NWKP jest programem pomagającym specjalistom szkolnym i nauczycielom monitorować kondycję psychiczną uczniów oraz wspierać ich psychologicznie. Program jest stale doskonalony przez zespół IPZIN w oparciu o wyniki ewaluacji prowadzonej dla każdej jego edycji. Ulepszane są zestawy materiałów dla kadry pedagogicznej, rozwijana jest oferta szkoleniowa dla koordynatorów i wychowawców. Doskonalone są także metody ewaluacji, poprzez rozbudowę zestawu pytań powtarzających się w obu etapach badań (przed i po programie). W trzeciej edycji NWKP (rok szkolny 2023-
-2024) dokonano aktualizacji ankiet diagnostycznych i materiałów do pracy z uczniami na podstawie wniosków i rekomendacji z najnowszego raportu IPZIN (Grzelak Sz., Żyro D., 2023). Obecnie trwa realizacja czwartej edycji NWKP (rok szkolny 2024-2025), a zarazem trwają prace nad wpisaniem programu do Systemu rekomendacji programów profilaktycznych. 

Wszystkich zainteresowanych programem i jego nowatorską metodologią zapraszamy do kontaktu poprzez stronę internetową www.ipzin.org.

Autor: dr Ewa Siellawa-Kolbowska 
Autorka jest socjologiem, W trakcie pracy akademickiej (UW, SGGW) prowadziła badania nad młodzieżą, nad pamięcią zbiorową i społeczeństwem obywatelskim. Obecnie konsultuje badania nad efektami programów profilaktycznych dla młodzieży.

Analizy statystyczne: mgr Szymon Szumiał

Bibliografa:

Grzelak Sz., Żyro D. (2021). Jak wspierać uczniów po roku epidemii? Wyzwania i rekomendacje dla wychowania, profilaktyki i zdrowia psychicznego. https://ipzin.org/images//pdf/Raport_jak_wspierac_uczniow_po_roku_epidemii.pdf 

Grzelak Sz., Żyro D. (2023). Jak wspierać młodzież w niestabilnym świecie? Wyzwania i rekomendacje dla wychowania, profilaktyki i ochrony zdrowia psychicznego po trudnych latach 2020–2022. Dostęp https://ipzin.org/wp-content/uploads/2023/05/Raport-2023-Jak-wspierac-mlodziez-ONLINE_1.pdf