Zrozumieć spektrum poalkoholowe (FASD) – polecane lektury
KAMILA HOŁUBOWICZ
Jeszcze kilkanaście lat temu wiedza o FASD w Polsce była domeną stosunkowo niewielkiego grona specjalistów. Choć lekarze, psychologowie, pedagodzy i terapeuci od dawna zwracali uwagę na konsekwencje prenatalnej ekspozycji na alkohol, temat ten rzadko przebijał się do szerszej świadomości społecznej. Dziś sytuacja stopniowo się zmienia. O spektrum poalkoholowych zaburzeń rozwojowych mówi się coraz częściej w gabinetach psychologicznych, szkołach, poradniach psychologiczno-pedagogicznych, rodzinach zastępczych i adopcyjnych.
Rosnąca świadomość społeczna sprawia jednak, że pojawia się nowe pytanie: skąd czerpać rzetelną wiedzę? W gąszczu poradników, materiałów internetowych i publikacji naukowych warto sięgać po książki, które nie tylko wyjaśniają istotę FASD, ale przede wszystkim pomagają zrozumieć codzienne doświadczenia dzieci, młodzieży i ich opiekunów.
W niniejszym zestawieniu przedstawiamy cztery publikacje, które – choć różnią się zakresem tematycznym i grupą docelową – wzajemnie się uzupełniają, tworząc wartościową biblioteczkę dla wszystkich osób zainteresowanych problematyką FASD.
Omawiane publikacje
• Krzysztof Liszcz, Dziecko z FAS w szkole i w domu (2011) – jedna z pierwszych polskich publikacji poświęconych funkcjonowaniu dzieci z alkoholowym zespołem płodowym w środowisku rodzinnym i szkolnym.
• Anna Piekacz, Wielowymiarowość diagnozy i terapii FASD (2020) – opracowanie prezentujące współczesne podejście do diagnozy i terapii osób ze spektrum poalkoholowych zaburzeń rozwojowych.
• red. Katarzyna Dyląg, Małgorzata Klecka, Iwona Palicka, FASD – podręcznik dla pracowników oświaty (2022) – publikacja przygotowana z myślą o nauczycielach, pedagogach i psychologach szkolnych.
• Małgorzata Tomanik, FASD. Wsparcie środowiskowe dla dzieci i nastolatków (2025) – najnowsza z omawianych książek, skupiona na praktycznych rozwiązaniach środowiskowych dla dzieci i młodzieży z FASD.
Od diagnozy do codziennego wsparcia
Co ciekawe, cztery omawiane publikacje tworzą swoistą oś rozwoju polskiej refleksji nad FASD. Od pionierskiej książki Krzysztofa Liszcza z 2011 roku, przez opracowanie Anny Piekacz z 2020 roku, podręcznik dla pracowników oświaty z 2022 roku, aż po najnowszą publikację Małgorzaty Tomanik z 2025 roku. Razem pokazują, jak bardzo zmieniło się rozumienie spektrum poalkoholowych zaburzeń rozwojowych – od koncentracji na objawach i trudnościach dziecka do spojrzenia uwzględniającego diagnozę, terapię, edukację oraz wsparcie środowiskowe.
To również interesujący obraz zmieniającego się podejścia do osób z FASD. Współczesne publikacje coraz wyraźniej odchodzą od postrzegania problemu wyłącznie przez pryzmat medycyny. Zamiast skupiać się jedynie na skutkach prenatalnej ekspozycji na alkohol, coraz częściej zwracają uwagę na jakość relacji, środowisko wychowawcze, edukację oraz budowanie systemu wsparcia wokół dziecka i jego rodziny.
„Dziecko z FAS w szkole i w domu” – Krzysztof Liszcz
Spośród omawianych publikacji książka Krzysztofa Liszcza ma już status pozycji niemal klasycznej. Autor jest psychiatrą, terapeutą, pionierem działań na rzecz rozpoznawania FASD w Polsce, a także ojcem adopcyjnym i zastępczym. To połączenie wiedzy specjalistycznej i osobistych doświadczeń sprawia, że publikacja zachowuje swoją wartość mimo upływu lat.
Książka ukazała się w czasie, gdy wiedza o FAS i FASD dopiero przebijała się do szerszej świadomości pedagogów i rodziców. Dziś wiele informacji diagnostycznych zostało rozwiniętych przez nowsze badania, jednak podstawowe przesłanie autora pozostaje aktualne.
Największą wartością publikacji jest jej praktyczny charakter. Liszcz nie zatrzymuje się na definicjach i klasyfikacjach. Skupia się przede wszystkim na codziennych wyzwaniach związanych z wychowywaniem i edukacją dziecka z FAS. Pokazuje, jak trudności wynikające z uszkodzeń ośrodkowego układu nerwowego wpływają na zachowanie, proces uczenia się oraz relacje społeczne.
Autor zwraca uwagę na problem dobrze znany rodzicom i nauczycielom: zachowania dziecka bywają interpretowane jako przejaw złej woli, lenistwa lub braku wychowania. Tymczasem ich źródłem często są ograniczenia wynikające z funkcjonowania mózgu.
To niezwykle cenna perspektywa. Pozwala przejść od pytania: „Dlaczego ono tego nie robi?” do znacznie bardziej konstruktywnego: „Co sprawia, że nie jest w stanie tego zrobić?”.
Szczególnie interesujące są fragmenty dotyczące funkcjonowania dziecka w szkole. Autor podkreśla konieczność indywidualizacji wymagań, planowania działań edukacyjnych i stałego monitorowania postępów ucznia.
Mocną stroną książki jest również jej autentyczność. Liszcz nie opisuje problemów wyłącznie z perspektywy gabinetu lekarskiego. W książce wyraźnie wybrzmiewa doświadczenie człowieka, który przez lata towarzyszył rodzinom wychowującym dzieci z FASD.
Choć część danych czy terminologii może dziś wymagać uzupełnienia o nowsze źródła, książka zachowuje aktualność dzięki swojej uniwersalnej refleksji nad funkcjonowaniem dziecka z uszkodzeniami ośrodkowego układu nerwowego.
Dla kogo?
• nauczyciele,
• pedagodzy szkolni,
• rodzice adopcyjni i zastępczy,
• osoby rozpoczynające poznawanie problematyki FASD.
„Wielowymiarowość diagnozy i terapii FASD” – Anna Piekacz
Jeżeli książka Liszcza pokazuje codzienność dziecka z FASD, publikacja Anny Piekacz pomaga zrozumieć mechanizmy stojące za tym funkcjonowaniem.
Autorka od wielu lat zajmuje się problematyką diagnozy i terapii osób ze spektrum poalkoholowych zaburzeń rozwojowych. Jej książka prezentuje współczesne spojrzenie na FASD jako złożone zaburzenie neurorozwojowe, którego nie da się sprowadzić do pojedynczych objawów ani uniwersalnych metod terapii.
To ważne rozróżnienie. W praktyce oznacza odejście od poszukiwania jednego rozwiązania dla wszystkich osób z FASD. Spektrum poalkoholowe obejmuje bowiem bardzo zróżnicowane profile funkcjonowania. Niektóre osoby zmagają się głównie z trudnościami poznawczymi, inne z regulacją emocji, funkcjonowaniem społecznym lub planowaniem działań.
Jedną z największych zalet książki jest właśnie ukazanie tej różnorodności. Autorka przekonuje, że skuteczna pomoc wymaga indywidualnego spojrzenia na potrzeby konkretnego dziecka.
Publikacja zwraca również uwagę na znaczenie prawidłowej diagnozy. W polskiej rzeczywistości dzieci z FASD bywają błędnie postrzegane jako niegrzeczne, niezdyscyplinowane lub nadpobudliwe. Bez właściwego rozpoznania trudno jednak planować skuteczne działania terapeutyczne i edukacyjne.
Na uwagę zasługuje także podkreślanie znaczenia środowiska. Piekacz pokazuje, że rozwój osób z FASD zależy nie tylko od stopnia uszkodzeń neurorozwojowych, ale również od jakości relacji, stabilności otoczenia i obecności zaangażowanych opiekunów.
Publikacja ma bardziej specjalistyczny charakter niż książka Krzysztofa Liszcza, pozostaje jednak dostępna dla szerokiego grona odbiorców zainteresowanych pogłębionym spojrzeniem na problematykę FASD.
Dla kogo?
• psycholodzy,
• terapeuci,
• pedagodzy specjalni,
• studenci kierunków społecznych i medycznych,
• osoby poszukujące pogłębionej wiedzy o diagnozie i terapii.
„FASD – podręcznik dla pracowników oświaty” – red. Katarzyna Dyląg, Małgorzata Klecka, Iwona Palicka
W ostatnich latach coraz częściej podkreśla się, że szkoła jest jednym z najważniejszych środowisk funkcjonowania dziecka z FASD. To właśnie tam ujawnia się wiele trudności związanych z koncentracją uwagi, pamięcią roboczą, planowaniem działań, organizacją pracy, regulacją emocji czy funkcjonowaniem społecznym.
Uczeń z FASD często trafia do klasy jako dziecko komunikatywne i chętne do współpracy. Z czasem jednak zaczyna doświadczać niepowodzeń edukacyjnych, problemów organizacyjnych i trudności w relacjach z rówieśnikami. Bez odpowiedniej wiedzy nauczyciele mogą interpretować takie zachowania jako przejaw lenistwa, braku motywacji lub nieprzestrzegania zasad.
Podręcznik pod redakcją Katarzyny Dyląg, Małgorzaty Kleckiej i Iwony Palickiej powstał właśnie po to, by pomóc pracownikom oświaty lepiej zrozumieć specyfikę funkcjonowania uczniów z FASD.
Publikacja łączy aktualną wiedzę naukową z praktycznymi wskazówkami dotyczącymi codziennej pracy nauczyciela. Autorzy wyjaśniają, w jaki sposób uszkodzenia neurorozwojowe wpływają na zachowanie dziecka, jego zdolność uczenia się oraz funkcjonowanie w grupie.
Szczególną wartością podręcznika jest odejście od oceniania ucznia przez pryzmat problemowego zachowania. Autorzy zachęcają do spojrzenia na dziecko z perspektywy jego rzeczywistych możliwości poznawczych i emocjonalnych.
Dużo miejsca poświęcono praktycznym rozwiązaniom możliwym do zastosowania w klasie szkolnej. Czytelnik znajdzie wskazówki dotyczące organizacji przestrzeni edukacyjnej, sposobu formułowania poleceń, planowania procesu nauczania oraz wspierania ucznia w sytuacjach trudnych emocjonalnie.
Istotnym elementem publikacji jest także podkreślanie znaczenia współpracy między szkołą, rodziną i specjalistami. W przypadku ucznia z FASD skuteczna pomoc wymaga bowiem spójnych działań podejmowanych przez wszystkich dorosłych zaangażowanych w jego rozwój.
W kontekście edukacji włączającej jest to jedna z najbardziej potrzebnych publikacji dostępnych obecnie na polskim rynku.
Dla kogo?
• nauczyciele wszystkich etapów edukacyjnych,
• pedagodzy i psycholodzy szkolni,
• dyrektorzy szkół i placówek oświatowych,
• pracownicy poradni psychologiczno-pedagogicznych,
• studenci pedagogiki i pedagogiki specjalnej,
• osoby zainteresowane edukacją włączającą.
„FASD. Wsparcie środowiskowe dla dzieci i nastolatków” – Małgorzata Tomanik
Najnowsza spośród omawianych publikacji została wydana przez Wydawnictwo Lekarskie PZWL w 2025 roku. Już sam tytuł wskazuje na kierunek współczesnych zmian w myśleniu o FASD.
Małgorzata Tomanik koncentruje się nie tyle na samym zaburzeniu, ile na funkcjonowaniu dziecka i nastolatka w jego codziennym środowisku. W centrum uwagi znajdują się relacje rodzinne, edukacja, rozwój społeczny oraz organizacja systemu wsparcia.
Publikacja obejmuje bardzo szeroki zakres rozwojowy – od narodzin do 19. roku życia. Dzięki temu czytelnik może prześledzić, jak zmieniają się potrzeby dziecka z FASD na kolejnych etapach życia i jakie działania wspierające są najbardziej adekwatne w danym okresie rozwojowym.
Jednym z najciekawszych elementów książki jest koncepcja akomodacji środowiskowych. Autorka pokazuje, że skuteczna pomoc nie polega wyłącznie na terapii dziecka. Równie ważne jest odpowiednie dostosowanie otoczenia – sposobu komunikacji, organizacji dnia, wymagań edukacyjnych czy zasad funkcjonowania.
Podejście to odzwierciedla współczesne tendencje w pracy z osobami z FASD, akcentujące znaczenie środowiska i adekwatnych dostosowań. Coraz częściej podkreśla się bowiem, że celem nie jest „naprawianie” dziecka, lecz tworzenie warunków umożliwiających mu wykorzystanie własnego potencjału.
Autorka zwraca również uwagę na rolę opiekunów. Pokazuje, że skuteczne wsparcie nie ogranicza się do kilku godzin terapii tygodniowo. Kluczowe znaczenie mają codzienne relacje, przewidywalność otoczenia oraz wiedza osób odpowiedzialnych za wychowanie dziecka.
Publikacja stanowi interesujące uzupełnienie wcześniejszych polskich opracowań, kierując uwagę na środowisko życia dziecka i budowanie wokół niego spójnego systemu wsparcia.
Dla kogo?
• rodzice i opiekunowie,
• nauczyciele,
• pedagodzy,
• terapeuci,
• osoby pracujące z dziećmi i młodzieżą.
Od której książki zacząć?
Osoby rozpoczynające poznawanie problematyki FASD najwięcej skorzystają z książki Krzysztofa Liszcza, która w przystępny sposób wprowadza w codzienne doświadczenia dzieci i ich opiekunów. Nauczycielom szczególnie przydatny będzie FASD – podręcznik dla pracowników oświaty, natomiast psychologowie i terapeuci znajdą wiele wartościowych treści w publikacji Anny Piekacz. Z kolei książka Małgorzaty Tomanik pokazuje najnowsze kierunki myślenia o wsparciu środowiskowym i może stanowić cenne uzupełnienie wiedzy dla wszystkich grup odbiorców.
Od wiedzy do zrozumienia
Każda z omawianych książek pokazuje FASD z nieco innej perspektywy. Krzysztof Liszcz koncentruje się na codziennym funkcjonowaniu dziecka w domu i szkole. Anna Piekacz pomaga zrozumieć złożoność diagnozy oraz terapii. Autorzy podręcznika dla pracowników oświaty przekładają wiedzę na język praktyki szkolnej. Małgorzata Tomanik pokazuje znaczenie środowiska wspierającego rozwój dziecka i nastolatka.
Razem tworzą one spójną opowieść o tym, czym naprawdę jest FASD. Współczesne publikacje coraz wyraźniej pokazują, że spektrum poalkoholowych zaburzeń rozwojowych nie jest wyłącznie problemem medycznym. To złożone zaburzenie neurorozwojowe wpływające na funkcjonowanie dziecka w rodzinie, szkole i środowisku społecznym.
Wszystkie omawiane książki łączy jedno przesłanie: FASD nie kończy się na diagnozie. To rzeczywistość, z którą dziecko, jego rodzina, nauczyciele i specjaliści mierzą się każdego dnia. Im większa wiedza i zrozumienie, tym większa szansa na stworzenie warunków pozwalających osobom z FASD rozwijać swoje możliwości.
W tym sensie książki poświęcone spektrum poalkoholowych zaburzeń rozwojowych są czymś więcej niż źródłem informacji. Stają się narzędziem budowania świadomego, wspierającego i odpowiedzialnego otoczenia. A właśnie od takiej zmiany myślenia zaczyna się prawdziwa pomoc.
Autorka jest badaczem społecznym, menedżerką projektów sektora publicznego i NGO z zakresu zdrowia, działań społecznych i kultury, praktyczka dobrostanu