Ucieczka w sieć – dlaczego dzieci i młodzież z FASD są bardziej podatne na rozwój problemowego używania internetu?

Katarzyna Kulesza

Internet, jako środowisko oferujące natychmiastową gratyfikację i redukcję napięcia, stanowi dla dzieci z FASD szczególnie atrakcyjną formę aktywności, co zwiększa ryzyko problemowego użytkowania urządzeń mobilnych z dostępem do sieci i aktywności w środowisku online. 

Badacze i diagności FAS i FASD wskazują na masywne trudności w funkcjonowaniu tych osób i choć brakuje szczegółowych badań w zakresie uzależnień, w tym behawioralnych, to już z dostępnych wyników badań i obserwacji wynika, że podatność dzieci z FASD na uzależnienia ma charakter wieloczynnikowy i ma swoje źródło w interakcji mechanizmów neurobiologicznych, psychologicznych oraz środowiskowych. 

Z czym wiąże się niekonstruktywne używanie internetu

Technologia, smartfony i inne urządzenia mobilne z dostępem do internetu to już dzisiaj codzienność. Nie wyobrażamy sobie naszego funkcjonowania bez ułatwień, jakie dają nam nowe technologie. Z czym wiąże się niekonstruktywne używanie nowych technologii? Na jakie sygnały rodzic powinien zwrócić uwagę? Są to zachowania, które wiążą się z:

•     przekraczaniem zalecanego czasu używania urządzeń z dostępem do internetu dla danego wieku,

•     przekraczaniem poznawczym lub emocjonalnym zaangażowaniem innych aktywności offline,

•     nie ma konkretnych celów, aktywność online jest celem samym w sobie lub służy kontaktowi z treściami nieodpowiednimi dla wieku,

•     nie wpływa negatywnie na funkcjonowanie dziecka w świecie offline, chociaż może prowadzić do problemów w przyszłości (Wojtkowska, Gąsiorowska, 2024).

Chociaż większość badań koncentruje się na uzależnieniach od substancji, coraz częściej zwraca się uwagę na podatność osób z FASD na uzależnienia behawioralne. Internet, gry komputerowe czy media społecznościowe oferują szybkie i intensywne wzmocnienia, które są szczególnie atrakcyjne dla osób z zaburzeniami układu nagrody i kontroli impulsów.
Świat wirtualny charakteryzuje się również niskim poziomem wymagań społecznych oraz możliwością natychmiastowej gratyfikacji, co czyni je szczególnie „dopasowanym” do profilu funkcjonowania dzieci z FASD. Dodatkowo możliwość unikania bezpośrednich interakcji społecznych sprawia, że internet staje się dla nich bezpieczniejszą przestrzenią funkcjonowania.

Czas i korzyści emocjonalne korzystania z sieci przez dzieci i nastolatki

Dzieci i młodzież nie znają świata bez dostępu do sieci, a warto wskazać, że coraz młodsze dzieci, mam na myśli grupę nawet od 0 do 6 lat, zaczynają poznawać urządzenia mobilne. A im wcześniejsza inicjacja, tym większe ryzyko uzależnienia i innych deficytów, które są spowodowane negatywnym wpływem urządzeń mobilnych na rozwijający się mózg dziecka, a potem nastolatka i młodego dorosłego. Badanie „Brzdąc w sieci” (Rowicka, Bujalski, 2020) pokazało, że ponad połowa dzieci w wieku od 0 do 6 lat (54 proc.) korzysta z urządzeń mobilnych. Odsetek ten rośnie wraz z wiekiem dziecka. Przykładowo, w grupie dzieci poniżej 1 roku z urządzeń mobilnych korzysta zaledwie 12% dzieci, w grupie dzieci 24-47 miesięcy ok. 60 proc., a w grupie 48-72 jest to już troje na czworo dzieci. Warto zauważyć, że znacząca większość dzieci (75 proc.) korzysta z urządzeń mobilnych, które są online.  

Liczne badania, ale także obserwacje codziennego funkcjonowania nastolatków pokazują, że ich czas korzystania z sieci staje się coraz dłuższy. Badanie Nastolatki 3.0 (Ładna i in., 2025) pokazało, że obecnie młodzi ludzie korzystają z internetu średnio 4 godz. i 59 min. w dni powszednie, a w weekendy już 5 godz. i 16 min. Warto dodać, że obecność w sieci nie przeszkadza nastolatkom w jednoczesnym wykonywaniu innych zadań czy czynności – dla ponad połowy nastolatków (58 proc.) jest to częsta lub bardzo częsta praktyka. Ponadto z badania wynika, że 36 proc. nastolatków wykazywało wysoki lub bardzo wysoki poziom objawów problematycznego korzystania z internetu (PUI), a 5 proc. bardzo wysoki. Najczęstszym symptomem była utrata kontroli nad ilością czasu spędzanego online. Ponad połowa nastolatków (55 proc.) mówiła o potrzebie ograniczenia używania smartfonu, a 52 proc. przyznało, że korzystało z telefonu dłużej, niż to było zaplanowane. Natomiast objawy emocjonalnego przywiązania i fizycznych konsekwencji nadmiernego używania telefonu występowały u ok. 25 proc. nastolatków.

Czynniki zwiększające ryzyko uzależnienia u dzieci i młodziezy z FASD

Czas korzystania z internetu jest jednym z czynników, które mają wpływ na ryzyko uzależnienia. Ważne są także korzyści emocjonalne i zaspokajanie potrzeb. Jednak moment wejścia w świat cyfrowy ma przełożenie na sposób korzystania z internetu, na rozwój poznawczy, emocjonalny i społeczny dzieci. Tym bardziej, gdy mówimy o grupie dzieci i młodzieży, dla których jest to czas rozwoju tożsamości, emocjonalności i regulacji emocji, samoświadomości, ale też kontroli własnych zachowań i umiejętności przewidywania konsekwencji decyzji 
i podejmowanych działań. Nadużywanie technologii może prowadzić do uzależnienia, zachowań ryzykownych oraz trudności w funkcjonowaniu młodych ludzi. Jest to sytuacja, która niesie ze sobą duże ryzyko dla dzieci i młodzieży z FAS i FASD z powodu opóźnionego rozwoju wynikającego z ekspozycji na alkohol w okresie prenatalnym.  Jak podaje psycholog i diagnosta FASD Małgorzata Klecka (2013), „FASD jest trwałym uszkodzeniem mózgu, które wpływa na rozwój poznawczy, emocjonalny i społeczny dziecka”. Konsekwencje tego zaburzenia wykraczają także poza dzieciństwo i obejmują zwiększone ryzyko problemów psychicznych oraz zachowań ryzykownych, w tym uzależnień. A w zależności od rodzaju i głębokości uszkodzeń neurologicznych i układu nerwowego, także nabywanie nowych umiejętności w rozpoznawaniu i regulowaniu emocji oraz funkcjonowaniu społecznym będą deficytowe. Badania kanadyjskie (Popova i in., 2020) wskazują, że osoby z FASD są bardziej podatne na rozwój uzależnień – i od substancji psychoaktywnych, i behawioralnych. Co na to wpływa? 

Czynniki neurobiologiczne

Ważnym, być może najważniejszym źródłem nasilenia ryzyka uzależnień, w tym problemowego używania internetu i zwiększonego korzystania z urządzeń mobilnych, są zmiany w funkcjonowaniu ośrodkowego układu nerwowego. Zwłaszcza dotyczy to układu nagrody. Bowiem ekspozycja na alkohol w okresie prenatalnym powoduje zaburzenia w pracy neuroprzekaźników o ośrodkowym układzie nerwowym i osłabia dostarczanie do mózgu dopaminy. W przełożeniu na funkcjonowanie w życiu codziennym oznacza to, że takie osoby potrzebują silniejszych bodźców i natychmiastowych wzmocnień do uzyskiwania poczucia satysfakcji (Klecka, 2013; Burd, Popova, 2019).

Kluczowym czynnikiem zwiększającym podatność dzieci z FASD na uzależnienia są zmiany w funkcjonowaniu ośrodkowego układu nerwowego. Alkohol działający na rozwijający się mózg płodu prowadzi do trwałych uszkodzeń struktur odpowiedzialnych za kontrolę zachowania. Dodatkowo u osób z FASD obserwuje się deficyty w zakresie funkcji wykonawczych, związane z nieprawidłowym rozwojem płatów czołowych. A czego dotyczą funkcje wykonawcze? W dużej mierze odpowiadają za odpowiednie planowanie, samokontrolę i podejmowanie działań. Zaburzenia tych funkcji mają bezpośredni związek z trudnościami w przewidywaniu konsekwencji własnych zachowań, hamowaniu reakcji oraz obniżoną kontrolą impulsów, która stanowi jeden z głównych czynników ryzyka rozwoju uzależnień (Okulicz-Kozaryn i in., 2021). 

Czynniki psychiczne i emocjonalne

Innym istotnym obszarem, jeśli chodzi o podatność na uzależnienia, są trudności emocjonalne. Dzieci z FASD mają problemy w zakresie regulowania własnych emocji, co prowadzi do frustracji, napięcia i często niekontrolowanych reakcji (Liszcz, 2011). Dla osób, które mają trudności w regulacji emocji i kontroli impulsów, środowisko online, dające niemal natychmiastową gratyfikację, może być szczególnie atrakcyjne i trudne do kontrolowania. U dzieci z FASD występuje podwyższony poziom lęku, frustracji oraz obniżona samoocena. Problemy te wynikają zarówno z uszkodzeń neurologicznych, jak i z doświadczeń środowiskowych, takich jak niestabilność opieki czy odrzucenie społeczne (Kambeitz i in., 2019). Dodatkowo te czynniki niekorzystnie wpływają na samoocenę, zwiększają trudności w radzeniu sobie z porażką (często przy niskiej samoocenie niepowodzenia nie są postrzegane jako przeszkody, które można pokonać, tylko dowód na to, że jest się niewystarczająco dobrym, aby sobie poradzić z tym oraz innymi wyzwaniami). Warto dodać, że przy obniżonej samoocenie występuje często nadwrażliwość na stres. W konsekwencji dzieci z FASD częściej sięgają po strategie radzenia sobie o charakterze unikowym, polegające na poszukiwaniu szybkiej ulgi emocjonalnej. A to z kolei jest mechanizmem, który powoduje zwiększoną podatność na uzależnienia, w tym problemowe używanie internetu. Zanurzenie w świat wirtualny może pełnić funkcję regulacyjną – pomagać w redukowaniu napięcia i poprawie nastroju, co niestety sprzyja utrwalaniu się wzorca uzależnieniowego. Jak wskazuje Katarzyna Liszcz (2011) „zachowania ryzykowne mogą pełnić funkcję regulacji emocjonalnej u dzieci z zaburzeniami neurorozwojowymi”. Dzieci, które mają trudności z emocjonalnością, tym bardziej mogą poszukiwać szybkich sposobów na zredukowanie napięcia. Internet oferuje całe bogactwo takich możliwości – od gier, w tym gier hazardowych, mediów społecznościowych, szybkich kontaktów z innymi użytkownikami sieci, lajków itd. 

Czynniki społeczne i środowiskowe

Dzieci i młodzież z FASD mają nie tylko trudności w rozumieniu i dostosowywaniu się do norm społecznych, ale często doświadczają przebywania w środowiskach niestabilnych. Co to znaczy? Bardzo duża liczba dzieci z FASD znajduje się w pieczy zastępczej. Często doświadczyły różnego rodzaju przemocy (fizycznej, psychicznej, emocjonalnej, w tym zaniedbania), braku stabilności w środowisku rodzinnym, zmiany miejsc zamieszkania i opieki osób dorosłych. Dodatkowo trudności w rozumieniu norm społecznych oraz deficyty kompetencji interpersonalnych prowadzą do problemów w relacjach rówieśniczych i szkolnych. A to niestety wpływa negatywnie na ich trudności rozwojowe. W efekcie dzieci z FASD mogą doświadczać izolacji społecznej i są narażone na sytuacje odrzucenia. To wpływa w konsekwencji na kierowanie się w stronę odnalezienia alternatywnych form kontaktu i aktywności, takich jak świat internetu (Kambeitz i in., 2019; Klecka, 2013; Dyląg, Klecka, Palicka, 2023). W środowisku cyfrowym osoby z FASD mogą zaspokoić potrzebę przynależności i kontaktów społecznych. Anonimowość w sieci powoduje to, że niekoniecznie są to kontakty z rówieśnikami. Dlatego, jak podkreślają badacze i diagności – kluczowe jest zrozumienie specyfiki funkcjonowania dziecka z FASD, aby móc zapobiegać  wtórnym zaburzeniom, w tym zachowaniom ryzykownym związanym z problemowym użytkowaniem internetu. 

Sygnały świadczące o problemowym użytkowaniu internetu

Jest wiele sygnałów świadczących o problemowym użytkowaniu urządzeń mobilnych z dostępem do internetu. Oczywiście, biorąc pod uwagę specyfikę funkcjonowania dzieci i młodzieży z FASD, warto zwrócić uwagę na to, że niektóre reakcje u tych osób mogą być gwałtowniejsze i trudniejsze do wyciszenia. Niektóre zaś mogą wynikać z innych trusności i deficytów związanych z zaburzeniami bezpośrednio wynikającymi ze szczególnego funkcjonowania z FASD. Na co warto zwrócić uwagę? 

Przede wszystkim na coraz dłuższy czas spędzany online mimo ustalonych zasad, trudności w przerwaniu aktywności w sieci, korzystanie z urządzeń w ukryciu, a także rezygnacja z dotychczasowych aktywności na rzecz korzystania z sieci. Sygnałami emocjonalnymi, które powinny zaniepokoić opiekuna, są: silna irytacja, złość lub agresja przy próbie ograniczenia korzystania z internetu, wyraźne pogorszenie nastroju i zwiększone napięcie, frustracja, natomiast obserwowana widoczna ulga lub poprawa nastroju po powrocie do sieci. 
Internet, jako środowisko oferujące natychmiastową gratyfikację i redukcję napięcia, stanowi dla dzieci z FASD szczególnie atrakcyjną formę aktywności, co zwiększa ryzyko rozwoju uzależnienia. Z tego względu działania profilaktyczne powinny uwzględniać specyfikę funkcjonowania tej grupy, kładąc nacisk na rozwijanie kompetencji emocjonalnych, wsparcie środowiskowe oraz wprowadzanie jasnych struktur i zasad korzystania z technologii  (Wojtkowska, Gąsiorowska, 2024). 

Podsumowanie 

Polscy badacze i specjaliści w diagnozowaniu FAS i FASD u dzieci i młodzieży wskazują na różne, wieloczynnikowe deficyty w obszarze funkcjonowania psychicznego i społecznego. Interakcja wielu czynników na rozwój tych dzieci powoduje, że stanowią one grupę szczególnie narażoną na rozwój uzależnień, w tym uzależnień behawioralnych. Wynika to z nakładania się i wzajemnego oddziaływania czynników neurobiologicznych (związanych z uszkodzeniem układu nerwowego i  mózgu), psychologicznych (związanych z trudnościami z kontrolowaniem emocji, hamowaniem impulsów) oraz społecznych (są to sytuacje, kiedy dzieci narażone są na brak kontaktu z responsywnym opiekunem, sytuacje porzucenia i przebywanie w niekorzystnym dla siebie środowisku). Warto na koniec jeszcze raz podkreślić, że urządzenia mobilne z dostępem do internetu jako dające  natychmiastową gratyfikację i będące źródłem regulacji emocji, stanowią szczególne zagrożenie dla tej grupy osób.

Bibliografia

Buchnat M., Wojciechowska A., Fazy rozwojowe dziecka a możliwości funkcjonowania poznawczego dziecka z FAS/FASD. Fundacja Medycyna i Sztuka, https://fmis.org.pl/edukcja/ (dostęp: 21.06.2026).

Dyląg K.A., Klecka M., Palicka I. (2023). FASD. Podręcznik dla pracowników oświaty. Warszawa: KCPU. https://kcpu.gov.pl/wp-content/uploads/2024/02/FASD-%E2%80%93-podrecznika-dla-pracownikow-oswiaty.-Red.-dr-n-med.-K.-Dylag-dr-n-med.-M.-Klecka-dr-n-o-zdr.-I.-Palicka.pdf (dostęp: 22.06.2026).

Klecka M. (2013). FASD – Kompendium wiedzy dla rodziców i specjalistów. Warszawa: PARPA.

Liszcz, K. (2011). Dziecko z FAS w rodzinie i szkole. Kraków: Wydawnictwo Edukacyjne.

Ładna, A., Kamiński, K., Rosłaniec, K., Wrońska, A., Błażej, M., Jankiewicz, A. Konopczyński, F., Nawrot, M. (2025). Nastolatki. Raport z ogólnopolskiego badania uczniów i rodziców – raport badawczy. NASK – Państwowy Instytut Badawczy. https://www.nask.pl/aktualnosci/co-dzieci-robia-w-sieci-nowy-raport-nastolatki  (dostęp: 26.06.2026).

Okulicz-Kozaryn, K., Maryniak, A., Borkowska, M., i in. (2021). Rekomendacje diagnostyczne FASD w Polsce. Medycyna Praktyczna, wydanie specjalne. https://kcpu.gov.pl/fasd/polskie-kryteria-diagnostyczne-fasd/#zawartosc (dostęp: 25.06.2026).

Popova, S., Lange, S., Shield, K., Mihic, A., Chudley, A. E., Mukherjee, R.A.S., Bekmuradov, D., & Rehm, J. (2020). Health, social and legal outcomes associated with fetal alcohol spectrum disorder. Alcohol and Alcoholism, 55(4), 457–464.

Rowicka M., Bujalski M. (2020). Raport z badania „Brzdąc w sieci – zjawisko korzystania z urządzeń mobilnych przez dzieci w wieku 0-6 lat”. Warszawa: Akademia Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej, https://kcpu.gov.pl/badanie/brzdac-w-sieci-zjawisko-korzystania-z-urzadzen-mobilnych-przez-dzieci-w-wieku-0-6-lat/#tresc (dostęp: 25.06.2026).

Wojtkowska, A., Gąsiorowska, A. (red.). (2024). Profilaktyka, diagnoza i terapia e-uzależnień wśród dzieci i młodzieży. Praktyczny podręcznik dla specjalistów pracy z dziećmi i ich rodzinami. Wydawnictwo Liberi Libri. https://doi.org/10.47943/lib.9788363487690