Techniki pracy z dzieckiem

EWELINA PRĘDKA-PAWLUN

FASD u dzieci to trwałe zaburzenia rozwojowe wynikające z ekspozycji płodu na alkohol; obejmują szerokie spektrum trudności fizycznych, poznawczych, emocjonalnych i społecznych, które wpływają na funkcjonowanie dziecka przez całe życie. FASD nie jest jedną diagnozą, lecz zbiorem różnych zaburzeń, które mogą różnić się nasileniem i obrazem klinicznym. 

Dlatego każde dziecko z FASD może prezentować inny zestaw trudności — od problemów z koncentracją po poważne zaburzenia rozwoju. Najważniejsza w pracy z dzieckiem z FASD jest architektura wsparcia – czyli stworzenie takiego środowiska, które kompensuje deficyty, wzmacnia mocne strony i daje dziecku przewidywalność. W niniejszym artykule zostaną zaprezentowane najważniejsze techniki pracy z dzieckiem oraz przykładowy scenariusz zajęć terapeutycznych.

Fundamenty pracy z dzieckiem z FASD

Architektura wsparcia dla dzieci z FASD powinna polegać na systemowym, międzyresortowym modelu pomocy, który łączyłby działania zdrowia, edukacji, rodziny i polityki społecznej, tak aby dziecko i jego opiekunowie otrzymywali spójne, długofalowe wsparcie. 

Czym jest „architektura wsparcia” w FASD?

To zorganizowany, wielowarstwowy system, który obejmuje diagnozę, terapię, edukację, wsparcie rodziny oraz działania instytucjonalne. Jego celem jest zapewnienie dziecku z FASD środowiska, które kompensuje deficyty wynikające z uszkodzeń OUN i wspiera możliwie najlepszy rozwój (Borkowska, 2019).  

Publikacje ORE (2024) podkreślają, że pomoc musi być systemowa, bo trudności dzieci z FASD dotyczą wielu obszarów jednocześnie. 

Główne filary architektury wsparcia:

1.   System ochrony zdrowia.

Obejmuje:

•     wczesną diagnostykę FASD (konsultacje z zakresu pediatrii, psychiatrii dziecięcej, neurologii),

•     dostęp do terapii: neuropsychologicznej, logopedycznej, integracji sensorycznej,  

•     monitorowanie zdrowia psychicznego i somatycznego.  

Resort zdrowia odpowiada za szkolenie personelu i tworzenie standardów diagnostycznych. 

2.   System edukacji.

Szkoły i przedszkola powinny zapewniać:

•     dostosowania edukacyjne wynikające z opinii/orzeczeń,  

•     wsparcie psychologiczno‑pedagogiczne,  

•     indywidualizację nauczania,  

•     szkolenia dla nauczycieli dotyczące specyfiki FASD.  

Dzieci z FASD często mają trudności z funkcjami wykonawczymi (planowaniem i organizacją zadań), pamięcią roboczą i regulacją emocji, dlatego edukacja musi być strukturalna i przewidywalna. 

3.   System rodziny i polityki społecznej.

Obejmuje:

•     wsparcie rodzin biologicznych, zastępczych i adopcyjnych,  

•     szkolenia dla opiekunów,  

•     pomoc asystenta rodziny,  

•     wsparcie finansowe i środowiskowe.  

System rodziny podkreśla znaczenie stabilnego środowiska i edukacji rodziców w zakresie regulacji emocji i zachowania dziecka. 

4.   System sprawiedliwości.

Ważny szczególnie w przypadku nastolatków z FASD, którzy mogą mieć trudności z oceną konsekwencji i impulsywnością. Resort sprawiedliwości wskazuje na konieczność specjalistycznych programów wsparcia i edukacji. System sprawiedliwości może wspierać poprzez:

•     monitoring sytuacji rodzinnej,  

•     wsparcie kuratora,  

•     szybkie reagowanie na sygnały przemocy,  

•     edukację rodziców i opiekunów.

Techniki pracy z dzieckiem 

Najskuteczniejsze techniki pracy z dzieckiem z FASD opierają się na strukturze, przewidywalności, prostocie komunikatów oraz dostosowaniu środowiska do ograniczeń wynikających z uszkodzeń OUN (Klecka, 2015).

1.   Struktura i przewidywalność.

Dzieci z FASD mają trudności z funkcjami wykonawczymi, planowaniem i przewidywaniem konsekwencji. Dlatego kluczowe są:  

•     stałe rutyny dnia,  

•     jasne zasady,  

•     powtarzalne schematy,  

•     uprzedzanie o zmianach (np. „za 5 minut kończymy zabawę”).  

Badania i praktyka kliniczna podkreślają, że przewidywalne środowisko znacząco obniża stres i zachowania trudne.

2.   Proste, jednoznaczne komunikaty.

Dzieci z FASD często dosłownie interpretują język i mają trudności z pamięcią roboczą.  

Skuteczne techniki:  

•     krótkie polecenia (1 krok),  

•     unikanie metafor,  

•     powtarzanie i sprawdzanie zrozumienia,  

•     wspieranie komunikatów obrazem (piktogramy, zdjęcia).  

ORE (Ośrodek Rozwoju Edukacji) podkreśla, że wsparcie językowe jest jednym z kluczowych obszarów pracy.

3.   Dostosowanie środowiska zamiast „naprawiania zachowania”.

Zachowania trudne wynikają z deficytów neurologicznych, a nie ze złej woli.  

Dlatego skuteczne są:  

•     ograniczenie bodźców (hałas, chaos),  

•     jasne strefy aktywności (nauka, odpoczynek),  

•     wizualne plany dnia,  

•     organizery i podpowiedzi krok po kroku.  

To podejście jest fundamentem współczesnych modeli wsparcia FASD.

4.   Techniki behawioralne dostosowane do FASD.

Klasyczne metody behawioralne często zawodzą, jeśli nie są odpowiednio zmodyfikowane.  

Wśród najskuteczniejszych działań wyróżnia się:   

•     natychmiastową informację zwrotną,  

•     nagrody za małe kroki,  

•     konsekwencje krótkoterminowe,  

•     modelowanie zachowań.  

Dzieci z FASD mają trudność z odroczoną gratyfikacją, dlatego wydawane polecenia powinny być bardzo krótkie i konkretne.

5.   Regulacja emocji i redukcja stresu.

Dzieci z FASD łatwo się przeciążają. Pomagają:  

•     techniki oddechowe,  

•     przerwy sensoryczne,  

•     „kącik wyciszenia”,  

•     nauka rozpoznawania sygnałów z ciała.  

6.   Wsparcie edukacyjne oparte na neuropsychologicznym profilu dziecka.

ORE i KCPU wskazują konkretne strategie:  

•     uczenie przez działanie,  

•     dzielenie zadań na mikro‑kroki,  

•     wielozmysłowe metody nauki,  

•     częste powtórki,  

•     praca na konkretach zamiast abstrakcji.  

Są to kluczowe strategie, bo dzieci z FASD mają trudności z myśleniem abstrakcyjnym i generalizacją.

7.   Współpraca z rodziną i spójność oddziaływań.Skuteczność technik rośnie, gdy:  

•     szkoła i dom stosują te same zasady,  

•     opiekunowie są szkoleni,  

•     istnieje stały kontakt ze specjalistami.  

Publikacje ORE  (2024) podkreślają, że wsparcie rodzin jest jednym z filarów systemowej pomocy.

Przykładowy scenariusz zajęć terapeutycznych 

Cel główny – wzmacnianie regulacji emocji, koncentracji, funkcji wykonawczych oraz poczucia sprawczości poprzez krótkie, przewidywalne aktywności (Borkowska, 2019).

Cele szczegółowe:

•     dziecko ćwiczy rozpoznawanie i nazywanie emocji,  

•     rozwija umiejętność pracy krok po kroku,  

•     uczy się korzystać z narzędzi wspierających samoregulację,  

•     doświadcza sukcesu w krótkich zadaniach.

Potrzebne materiały: karty obrazkowe,  sylwetka człowieka,  słoik spokoju,  klocki lub proste materiały konstrukcyjne,  piktogramy planu zajęć.

1.   Rytuał powitania (5 min)

Cel: obniżenie napięcia, wprowadzenie przewidywalności.

Przebieg:  

•     Stała formuła: „Dziś zrobimy trzy rzeczy: najpierw…, potem…, na końcu…”.  

•     Wspólne ustalenie sygnału stop (np. kartka STOP).  

•     Krótka aktywacja: „Jaką masz dziś energię?” — dziecko wybiera obrazek (np. bateria pełna/pół/niska).

2.   Ćwiczenie regulacyjne – „Oddech pudełkowy” (5 min).

Cel: obniżenie pobudzenia, przygotowanie do pracy.

Przebieg:  

•     Rysujesz kwadrat.  

•     Wspólnie oddychacie: 4 sekundy wdech – 4 zatrzymanie – 4 wydech – 4 zatrzymanie.  

•     Dziecko rysuje własny „oddechowy kwadrat”.

3.   Rozgrzewka poznawcza – „Znajdź i dopasuj” 
(10 min).

Cel: ćwiczenie koncentracji, pamięci roboczej i pracy na konkretach.

Materiały: obrazki, karty, przedmioty.

Przebieg:  

•     Dziecko dopasowuje pary (np. zwierzę–młode, emocja–wyraz twarzy, czynność–przedmiot).  

•     Zawsze jedno polecenie na raz.  

•     Po każdej parze krótka pochwała opisowa: „Znalazłeś dwie rzeczy, które pasują — świetna koncentracja”.

4.   Zadanie główne – „Kroki do celu” (15–20 min).

Cel: rozwijanie funkcji wykonawczych (planowanie, sekwencje, organizacja).

Przykładowe aktywności:  

•     zbudowanie prostego modelu z klocków według wzoru,  

•     wykonanie mini‑przepisu (np. kanapka, koktajl),  

•     ułożenie historyjki obrazkowej,  

•     stworzenie „emocjonalnego termometru”.

Przebieg:  

A.  Pokazujesz 3 obrazki przedstawiające kolejne kroki.  

B.  Dziecko wykonuje krok 1 → pochwała → krok 2 → pochwała → krok 3.  

C.  Na koniec wspólne podsumowanie: „Co było najłatwiejsze? Co pomogło ci dokończyć?”.

5.   Ćwiczenie emocjonalne – „Mapa mojego ciała” (10 min).

Cel: rozwijanie świadomości sygnałów z ciała i wczesnej regulacji.

Przebieg:  

•     Dziecko dostaje sylwetkę człowieka.  

•     Zaznacza kolorem, gdzie czuje: złość, radość, napięcie, zmęczenie.  

•     Krótka rozmowa: „Co pomaga, gdy tu jest napięcie?”.

6.   Wyciszenie – „Słoik spokoju” (5 min).

Cel: nauka samoregulacji i domykania aktywności.

Przebieg:  

•     Dziecko potrząsa słoikiem z brokatem i obserwuje, jak opada.  

•     W tym czasie wykonuje powolne oddechy.  

•     Terapeuta nazywa: „Twój oddech robi się spokojniejszy, tak jak brokat”.

7.   Podsumowanie i rytuał zakończenia (5 min).

Cel: wzmocnienie poczucia sukcesu i przewidywalności.

Przebieg:  

•     Dziecko wybiera jedną rzecz, która mu się udała.  

•     Terapeuta dodaje pochwałę opisową.  

•     Stała formuła: „Dziś zrobiłeś… Następnym razem zaczniemy od…”.

Podsumowanie 

Architektura wsparcia dla dzieci z FASD to spójny, wielosektorowy model, który łączy zdrowie, edukację, rodzinę i system społeczny. Jego celem jest stworzenie stabilnego środowiska, które kompensuje deficyty i wspiera rozwój dziecka na każdym etapie. Architektura wsparcia musi być systemowa, bo FASD to zaburzenie, które wpływa jednocześnie na: rozwój mózgu, zachowanie,  uczenie się,  zdrowie psychiczne,  funkcjonowanie społeczne. Techniki pracy z dzieckiem z FASD muszą być proste, przewidywalne, wizualne i oparte na dostosowaniu środowiska, a nie na wymaganiu od dziecka umiejętności, których neurologicznie nie posiada. To podejście jest zgodne z aktualną wiedzą naukową i praktyką terapeutyczną.

Bibliografia

Borkowska M., FASD – diagnoza, terapia, wsparcie, Warszawa: PZWL, 2019.

Fundacja Fastryga, Dziecko z FASD – poradnik dla rodziców i nauczycieli.  Warszawa, 2018.

Klecka M., Spektrum Płodowych Zaburzeń Alkoholowych. Diagnoza i postępowanie terapeutyczne, Warszawa: PARPA, 2015.

Mattson S., FASD and the Brain: A Neuropsychological Approach, New York: Academic Press, 2019.

PARPA, FASD. Jak pracować z dzieckiem z FASD w domu i szkole, Warszawa, 2020.

Riley, E., Clarren, S., Weinberg, J. (Eds.),  Fetal Alcohol Spectrum Disorders: Interdisciplinary Perspectives, New York: Springer, 2011.

Autorka: Ewelina Prędka-Pawlun – psycholog – terapeuta skoncentrowany na rozwiązaniach, trener technik pamięciowych dla dzieci i młodzieży, terapeuta metodą EEG Biofeedback, diagnosta ADHD oraz certyfikowany diagnosta ADOS-2