Sposoby na wzmocnienie aktywności poznawczej ucznia
Aleksandra Stolarczyk
Postawy dają szansę obserwacji, przeżywania, interioryzowania i wdrażania określonych zachowań. Stanowią one o wychowaniu młodego odbiorcy, gdyż: „musi dotyczyć człowieka – pewnej całości będącej podmiotem swych doznań, myśli, chceń [sic!] i działań” (Edukacja wobec dyplematów…, 1999, s. 19).
Wyróżnione w cytacie cechy podmiotowości: zdolność doznawania, formułowania myśli, wzbudzenia w sobie chcenia i woli działania, aktywnego udziału w procesie twórczym – porządkują proces przyswajania wiedzy i doskonalenia kompetencji miękkich rozwijanych w działaniach w przestrzeni szkolnej.
Dynamika edukacji
Organizacja zajęć opartych na co najmniej trzech płaszczyznach nauczania – uczenia się pozwala wdrożyć uczniów do umiejętności myślenia krytycznego jako „pełnej ewaluacji sytuacji, zdarzenia, informacji” (Praktyczny przewodnik po myśleniu krytycznym…, 2022, s. 13). Pierwsza z nich: „wiedzieć, co…” – określa przygotowanie specjalisty: znajomość podstawy-fundamentu, na którym wznosi się omawiany problem, zdolność wychodzenia poza to, co w nim wyrażone, umiejętność takiego uporządkowania lekcji, które umożliwi uczniom ocenę. Druga perspektywa nauczania obejmuje zakres: „wiedzieć, że…” i określam ją jako (samo)świadomość nauczyciela tyczącą się powagi edukacji w wychowaniu dojrzałego uczestnika procesu edukacji, trudności w przezwyciężeniu niechęci udziału w komunikacji, konieczności bycia „obok”. Trzecia perspektywa to: „wiedzieć, jak…”. Jest ona pochodną refleksji nad dwiema pozostałymi i obejmuje: przygotowanie do podjęcia dialogu, dążenie do pobudzenia dojrzałości ucznia i jego emocjonalnego zaangażowania w (samo)rozwój.
W niniejszym materiale prezentuję trzy autorskie propozycje czynnego udziału uczniów w poznanie – definiowane tu jako wysiłek intelektualny, kompilacja wiedzy i umiejętności oraz identyfikacja postaw stanowiących o zdolności do wyrażenia opinii. Pragnę zaznaczyć, że omówione tu pomysły – choć są mocno osadzone w przestrzeni edukacji polonistycznej etapu ponadpodstawowego – przy zastosowaniu zasady analogii i przeniesienia – mogą zostać wykorzystane w pracy na innym przedmiocie szkolnym.
Światy (nie)odległe
W ramach ćwiczenia podsumowującego pracę z utworem literackim proszę swoich podopiecznych o zredagowanie wywiadu złożonego z dziesięciu pytań (i odpowiedzi) zaadresowanych do wybranego bohatera powieści. Uczniowie pracują samodzielnie lub w parach i wchodzą w podwójną rolę, tj. dziennikarza i interlokutora (postaci literackiej). Co ważne – przyjmują perspektywę współczesną, a to z kolei oznacza, że bohater musi wraz z całym swoim bagażem biograficznym odnaleźć się w czasach sobie zupełnie nieznanych. Łączenie perspektyw (doświadczenie postaci ukonstytuowane w rzeczywistym czasie i miejscu akcji oraz „tu i teraz” ucznia) poszerza perspektywę młodzieńczej recepcji.
Ocenie podlega poprawność merytoryczna, kreatywność (pytań, umiejętność wejścia w rolę), poprawność językowa (ortograficzna), estetyka pracy (kryteria zostają określone przed przystąpieniem do wykonania zadania i dotyczą m.in. edycji tekstu).
Uczeń w roli reportera ma prawo dociekać (motywów postępowania), wątpić (w słuszność podjętych decyzji), wygłaszać opinię utrwaloną wśród odbiorców (których reprezentuje). Poniżej wywiad autorstwa Marcina, ucznia klasy trzeciej liceum ogólnokształcącego, zredagowany w styczniu 2026 r.:
„Spowiedź ciemnej ulicy Petersburga” (to tytuł audycji – dop. A.S.)
Dzień dobry Państwu. Dzisiejszym gościem jest Rodion Raskolnikow — były student prawa z Petersburga, postać znana z kart Zbrodni i kary Fiodora Dostojewskiego. Człowiek rozdarty między własną teorią a sumieniem, między pychą a poczuciem winy. To właśnie z nim porozmawiamy o granicach moralności, odpowiedzialności za własne czyny oraz cenie, jaką przychodzi zapłacić za przekroczenie tych granic.
Dziennikarz: Rodionie Romanowiczu, żyjemy dziś w świecie smartfonów, mediów społecznościowych i nieustannego pośpiechu. Jak odnajdujesz się w tej rzeczywistości?
Raskolnikow: Odnajduję się… pozornie. Technologia nie zmienia istoty ludzkiej. Samotność w tłumie jest dziś nawet głębsza niż w moich czasach. Wtedy zamykałem się w pokoiku; dziś ludzie zamykają się w ekranach.
Dziennikarz: Studiowałeś prawo. Czy we współczesnym świecie nadal wierzyłbyś w teorię „ludzi niezwykłych”, którzy mogą przekraczać normy moralne?
Raskolnikow: Ta teoria przybrała nowe formy. Dziś nazywa się ją „sukcesem za wszelką cenę”, „byciem ponad systemem”. Wielu uważa, że jeśli mają władzę, pieniądze lub wpływy, wolno im więcej. Ja już wiem, dokąd to prowadzi – do wewnętrznej pustki.
Dziennikarz: Sonia wcią? odgrywa?aby wa?n? rol? w?twoim ?yciu?ż odgrywałaby ważną rolę w twoim życiu?
Raskolnikow: Tak. Ona jest ponadczasowa. W świecie pełnym ironii i cynizmu reprezentuje empatię i odpowiedzialność za drugiego człowieka. Dziś powiedzielibyście, że jest „emocjonalnie dojrzała”. Ja powiedziałbym – ludzka.
Dziennikarz: Czego najbardziej żałujesz, patrząc na swoje życie z perspektywy XXI wieku?
Raskolnikow: Pychy. Tego, że uwierzyłem w ideę zamiast w człowieka. Współczesność daje milion uzasadnień, by zagłuszyć sumienie. Ja wiem, że sumienia nie da się wyłączyć – można je tylko zignorować na własną zgubę.
Dziennikarz: Rodionie Romanowiczu, dziś wiele mówi się o kryzysie sensu, presji sukcesu i samotności młodych ludzi. Czy, patrząc z perspektywy współczesnej, widzisz w sobie bohatera swoich czasów?
Raskolnikow: Widzę raczej człowieka, który uległ złudzeniu. W moich czasach to złudzenie miało formę teorii, dziś przybiera postać narracji o wyjątkowości, produktywności, byciu „kimś”. Mechanizm jest ten sam – człowiek zaczyna wierzyć, że wartość usprawiedliwia wszystko.
Dziennikarz: Gdybyś żył dziś, być może mówiłoby się o twoim stanie psychicznym: depresji, zaburzeniach lękowych, alienacji. Czy to zmienia ocenę twojej winy?
Raskolnikow: Wyjaśnia – ale nie usprawiedliwia. Nazwanie cierpienia nie unieważnia odpowiedzialności. Zbrodnia nie była wynikiem choroby, lecz pychy: chciałem sprawdzić, czy mogę przekroczyć granicę i pozostać „czysty”.
Dziennikarz: W XXI wieku ogromną rolę odgrywa prawo, etyka i debata publiczna. Czy dziś łatwiej byłoby ci przyznać się do winy?
Raskolnikow: Paradoksalnie – trudniej. Dziś można się schować za językiem: narracją, statystyką, ideologią. Sumienie bywa zagłuszane argumentami. W moich czasach cisza była bardziej bezlitosna.
Dziennikarz: Sonia Marmieładowa pozostaje symbolem empatii i moralnej siły. Jak postrzegałbyś ją dziś?
Raskolnikow: Jako kogoś, kto w świecie autopromocji wybiera odpowiedzialność za drugiego człowieka. Sonia nie tłumaczy zła – ona je unosi razem z winowajcą. To postawa, której bardzo brakuje w epoce ocen i potępień w mediach.
Dziennikarz: Czy kara, którą poniosłeś, miała sens?
Raskolnikow: Sens miało uznanie winy. Kara była tylko jej konsekwencją. Dziś często chce się oddzielić jedno od drugiego: ukarać bez zrozumienia albo zrozumieć bez odpowiedzialności. Obie drogi są jałowe.
Dziennikarz: Gdybyś mógł sformułować jedno zdanie dla młodych ludzi żyjących dziś, jak by ono brzmiało?
Raskolnikow: Nie pytajcie, czy wam wolno – pytajcie, czy potraficie potem z tym żyć.
Dziennikarz: Dziękuję za rozmowę.
Raskolnikow: To ja dziękuję. Być może wasza epoka, mimo wszystkich zagrożeń, ma jedną przewagę: więcej narzędzi, by wybrać dobro, zanim będzie za późno.
Na tropie
Kolejna propozycja doskonalenia procesu poznawczego nawiązuje do korespondencji sztuk oraz promocji czytelnictwa wśród młodzieży. W „Rozpoznaj tytuł”, bo tak brzmi tytuł konkursu edukacyjnego, do którego zaprosiłam uczniów w bieżącym roku szkolnym, uczestnicy zapoznają się z trzema okładkami utworów literackich (polskich i/lub zagranicznych w przekładzie na język polski), z których usunęłam tytuł oraz imię i nazwisko autora. Zadanie polega na rozpoznaniu tytułu po elemencie graficznym okładki. W odpowiedzi należy podać tytuł, imię i nazwisko autora oraz wskazać związek wybranego elementu (postać pierwszego/drugiego planu, przedmiot, tło, wykorzystane symbole, barwy) z treścią utworu. Zestaw konkursowy obejmuje zawsze trzy okładki, a do zabawy można przystąpić w dowolnym miesiącu jego trwania (wrzesień – maj). Przykładowe „trio beztytułowe” wygląda tak:
1) 2) 3)
odpowiedzi:
1) Henryk Sienkiewicz, Janko Muzykant, przykładowe uzasadnienie: skrzypce to symbol talentu i dążeń muzycznych tytułowego Janka;
2) Stefan Żeromski, Rozdziobią nas kruki, wrony..., poprawnie także: Rozdzióbią nas kruki, wrony..., przykładowe uzasadnienie: ptak na okładce nawiązuje do tytułowego rozdziobania ciała głównego bohatera, Szymona Winrycha, czaszka – symbol jego śmierci;
3) John Ronald Reule Tolkien (= J.R.R. Tolkien), Hobbit, przykładowe uzasadnienie: widoczna na okładce brama to brama Ereboru, wejście do krainy krasnoludów; jeśli ktoś odwołał się poprawnie do postaci u dołu strony, to też otrzymał punkty.
Wśród propozycji znajdują się utwory znane uczniom ze szkoły (w tym: z wcześniejszego etapu edukacji, utwory o statusie lektury obowiązkowej) oraz – z ich perspektywy – nowe lub bliskie, znane wyłącznie z adaptacji filmowej. Ikonografika pełni tu rolę bodźca inspirującego do poszukiwań i zachęcającego do zaznajomienia się z utworem. Stanowi ważny element samokształcenia kulturowego. Nierzadko – pozwala konkursowiczom zweryfikować ich osobiste przypuszczenie na temat zbieżności treści znaku-symbolu z fabułą utworu. Należy też zaznaczyć, że taka forma ćwiczenia doskonali również umiejętności z maturalnego zakresu egzaminacyjnego.
Biała kartka
Staje się centrum uczniowskiej uwagi podczas bloku zajęciowego poświęconego kategorii czasu. Proszę, aby uczniowie białą (gładką) kartkę formatu A4 złożyli na pół w linii wertykalnej. Każda z jej czterech stron zostaje przeznaczona do innego zadania i służy przedstawieniu-wyobrażeniu wybranego problemu temporalnego:
• na pierwszej uczniowie szkicują symbol wizualizujący ich pokoleniową teraźniejszość – to, co jest znakiem „teraz”; przedstawienie symbolu i omówienie znaczenia odbywa się ustnie na forum klasy;
• drugą młodzież wykorzystuje do rozstrzygnięcia słuszności tezy: „Historia to nauczycielka życia”, argumentuje swoje zdanie; zapis służy wzmocnieniu świadomości pracy – refleksji nad wartością przeszłości w życiu człowieka (jednostki i społeczeństwa);
• na trzeciej moi podopieczni zapisują w formie wyliczenia te wartości, które – ich zdaniem – powinny stanowić o przyszłości (zastanawiają się, na deficyt jakich postaw cierpi współczesny świat, czego brakuje „teraz”, a jest potrzebne, by „jutro” stało się lepsze);
• czwarta strona pozostaje pusta – uczniowie przypominają założenia filozofii Johna Locke’a i termin tabula rasa, by zrozumieć utrwalony na białej kartce ciąg przyczynowo-skutkowy: to od nas zależy, czy i jak doświadczenie czasu wpłynie na ukształtowanie osobistej historii jego (prze)życia.
Uwaga: ćwiczenie wykonuję z klasami starszymi, już zaznajomionymi ze światopoglądem angielskiego myśliciela.
Myśl na zakończenie
Działania mające na celu wzmocnienie aktywności poznawczej ucznia służą zintensyfikowaniu jego aktywnego udziału w procesie edukacji szkolnej i samokształcenia. Dostarczenie narzędzi umożliwiających podjęcie wysiłku na rzecz budowania świadomości udziału w tym procesie sprawia, że jego uczestnicy lepiej rozumieją swój realny wpływ na jego efekty. Słuszna jest więc konstatacja Zofii Agnieszki Kłakówny:
Rezygnować z podawania gotowej wiedzy do reprodukcji, porządkować natomiast materiał tak, by możliwe było samodzielne tworzenie wiedzy i obrazu świata przez uczniów, przez nauczyciela, […], zgadzać się na niepewność rezultatów zakładanego procesu […]. (Kłakówna, 2003, s. 107-108).
Bibliografia:
Kłakówna Z. A. (2003), Przymus i wolność. Projektowanie procesu kształcenia kulturowej kompetencji. Język polski w klasach IV-VI szkoły podstawowej, w gimnazjum i liceum, Kraków.
Ruciński S. (1999), Wychowanie pozbawione aksjologicznego odniesienia, [w:] Edukacja wobec dylematów moralnych współczesności, pod red. F. Adamskiego i A.M. de Tchorzewskiego, Kraków.
Winiarek M. (2022), Przygoda z myśleniem krytycznym, [w:] Praktyczny przewodnik po myśleniu krytycznym w edukacji, pod red. tegoż, Kielce.
Aleksandra Stolarczyk – doktor nauk humanistycznych, nauczyciel języka polskiego w Toruńskim Technikum Informatycznym i Toruńskim Liceum Ogólnokształcącym, wychowawca, dyplomowany lektor języka polskiego jako obcego, egzaminator maturalny, certyfikowany koordynator ds. wsparcia uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi; stosuje w praktyce szkolnej i promuje w swoich artykułach aktywizujące formy nauczania jako skuteczne narzędzie rozwoju poznawczego, emocjonalnego i społecznego uczniów.