Samoocena młodych a ryzyko uzależnień

Agata Sierota

Brak poczucia akceptacji ze strony rodziców często staje się przyczyną niskiej samooceny dziecka, stanów lękowych i depresyjnych, które sprzyjają uzależnieniom. Dodatkowo będzie ono bardziej skłonne szukać akceptacji u rówieśników i ulegać ich wpływom, także związanym z używaniem środków psychoaktywnych.

Samoocena jest różnie definiowana, często określa się ją jako poczucie wartości. Można ją uznać za postawę wobec siebie i, jak w każdej postawie, wyróżnić trzy jej komponenty: afektywny – to, co do siebie czujemy, poznawczy – to, co o sobie myślimy, i behawioralny, czyli to, jak się zachowujemy. To, co czujemy i myślimy o sobie, przejawia się w zachowaniu. 

Nastolatek z niską samooceną

• charakteryzuje się negatywnymi emocjami wobec siebie, takimi jak poczucie winy, wstyd czy frustracja,

• może odczuwać chroniczne niezadowolenie ze swojego życia i z siebie, co łatwo prowadzi do stanów lękowych i depresyjnych,

• jego myśli o sobie są często negatywne i pełne krytycyzmu,

• może postrzegać siebie jako niewystarczająco dobrego, niekompetentnego czy małowartościowego,

• skupia się na swoich porażkach i niedoskonałościach.

Uważny rodzic może rozpoznać u dziecka niską samoocenę poprzez obserwację między innymi następujących zachowań:

• jest nadmiernie autokrytyczne, często mówi o sobie np. jestem głupia, jestem beznadziejny,

• ma trudności w podejmowaniu decyzji,

• jest uzależnione od opinii innych, unika otwartego wyrażania swojego zdania z obawy przed krytyką,

• nie chce podejmować wyzwań i nowych doświadczeń z obawy przed porażką,

• może unikać sytuacji, w których mogłyby być oceniane,

• ma trudności z przyjmowaniem komplementów, chwalone okazuje wstyd – mówi np. miałem szczęście, to nie moja zasługa,

• jego działania mogą być nacechowane perfekcjonizmem – czuje, że musi się bardzo starać lub odwrotnie: unika wysiłku przy wykonywaniu zadań, nie wierząc, że odniesie sukces,

• ma trudności w relacjach, może wykazywać bierność, postawę „ugrzecznioną”, nadmiernie przepraszać, zaniedbywać własne potrzeby, stawiając innych na pierwszym miejscu, z obawy przed odrzuceniem.

Co ma wpływ na poziom samooceny?

Ważnym czynnikiem formowania poczucia wartości są cechy osobowości. Na rozwój niskiej samooceny szczególnie narażone są dzieci o wysokim poziomie introwersji: zamknięte, raczej nieposzukujące kontaktów społecznych, a także mało sumienne, słabo zorganizowane i trudno wywiązujące się z obowiązków, a wykazujące cechy neurotyzmu: niepokój, częste martwienie się, nieradzenie sobie ze stresem1. Jednak to działania rodziców mają największe znaczenie w kształtowaniu – od najmłodszych lat – poczucia wartości. Dziecko upodabnia zdanie na swój temat do opinii rodziców o nim. Dla samooceny nie jest obojętne również to, jak postrzegają nas inne osoby z otoczenia. Najważniejsze będą oczywiście oceny bliskich, ale nie bez znaczenia są także oceny osób mało znanych czy anonimowych, czego wyraz mamy w ogromnym znaczeniu hejtu dla poczucia wartości. O ostatecznym poziomie samooceny decydują też rezultaty podejmowanych działań. Im lepsze wyniki osiągamy, tym będzie wyższa.

Samoocena a uzależnienia

Niestety, dzieci z niską samooceną bywają odrzucane przez rówieśników, co jest kolejnym powodem depresji i szukania poprawy samopoczucia w niedozwolonych substancjach. Pomimo że wysoka samoocena to przekonanie o własnej wartości, jednak niska wcale nie musi oznaczać, że uważamy się za osobę bezwartościową – raczej to, że nie jesteśmy pewni swojej wartości. Osoba o niepewnej samoocenie tym bardziej poszukuje akceptacji innych, w nadziei, że umocnią ją w dobrym przekonaniu na własny temat. Osoby o niepewnej samoocenie mają skłonność do stosowania różnych strategii, by uniknąć ewentualnych porażek i mieć wytłumaczenie, gdy je poniosą – mogą m.in. używać alkoholu lub leków przed ważnymi zadaniami, co potem posłuży jako wyjaśnienie porażki. Nadużywanie takiej strategii może prowadzić do rozwoju uzależnień. 

Wspomaganie pozytywnej samooceny u dzieci

Często złudnie myślimy, że poprawianie tego, co może obniżać samoocenę, to najlepsze rozwiązanie. Rodzice czasem porównują swoje dzieci z innymi, by je „zmotywować”, np. do podniesienia wyników w nauce, sukcesów sportowych czy lepszego wyglądu. Niestety, jest bardzo prawdopodobne, że w sytuacji porównywania dziecka, np. z kolegami z klasy, jego samoocena dodatkowo się obniży, pojawi się też niechęć i antypatia do rówieśników, którzy według rodziców mieliby być dla nich wzorem. Najskuteczniejsza droga poprawy samooceny to zwiększanie samoświadomości i samoakceptacji.

Wskazówki:

• nie porównuj dziecka z innymi – nauczy się robić to samo, a to prosta droga do obniżenia samooceny. Zamiast tego podkreślaj indywidualność i jego wyjątkowe cechy,

• pomóż zauważyć dziecku mocne strony – mów np. masz świetne podejście do kolegów – nie każdy potrafi być tak cierpliwy albo twoje pomysły są zawsze takie oryginalne,

• stwarzaj możliwości wykazywania się samodzielnością i dokonywania własnych wyborów – od najmłodszych lat pozwalaj, choć czasem, np. na samodzielne wybranie ubrania czy bajki do obejrzenia, co pozwoli dziecku wyrabiać poczucie pewności siebie przez kształtowanie poczucia kontroli,

• zachęcaj do działania – pomóż wyznaczyć małe, realistyczne cele i wspieraj ich realizację, mów np. wierzę, że dasz radę, spróbuj zacząć od czegoś prostego,

• doceniaj swoje dziecko – zauważaj jego sukcesy, także drobne osiągnięcia, chwal za włożony wysiłek i przejawy kreatywności; mów np. widzę, ile pracy w to włożyłeś, jestem z ciebie dumny, świetnie sobie poradziłaś,

• świętuj z dzieckiem sukcesy – jednak nie wyznaczaj nagród wcześniej. Obiecanie prezentu za dobrą ocenę może sprawić, że dziecko zacznie uczyć się dla nagród, a nie z powodu wewnętrznej motywacji. Raz na jakiś czas lub przy większym osiągnięciu zabierz dziecko np. na ulubione lody i powiedz, że zasłużyło na swój sukces,

• poświęcaj dziecku czas i uwagę – postaraj się pokazać, że jego problemy także są ważne, nie zbywaj go i nie umniejszaj jego kłopotów, mówiąc że prawdziwe problemy zaczną się dopiero w dorosłym życiu,

• bądź wsparciem emocjonalnym – wysłuchaj bez oceniania, pozwól się wygadać i okaż zrozumienie dla tego, co czuje,

• twórz pozytywne doświadczenia – spędzaj czas na zajęciach, które sprawiają dziecku radość np. spacer, wspólne gotowanie czy rozwijanie pasji; pozytywne wspomnienia budują poczucie szczęścia i wiarę we własne możliwości,

• zachęcaj do uważnego wyboru znajomych – szukania kontaktów z rówieśnikami, którzy akceptują i wspierają, unikania krytykantów i internetowych hejterów,

• bądź wzorem w zakresie samooceny – wyrażaj się o sobie w sposób pozytywny, pokazuj dziecku, że znasz swoje mocne i słabe strony i akceptujesz siebie pomimo ponoszonych czasem porażek .

Inicjatywy o szerszym efekcie oddziaływań 

Działania samorządowe, pomocne w budowaniu samooceny dziecka, powinny być skierowane do rodziców i wychowawców, a także do samych dzieci i nastolatków.

• podstawą działań profilaktycznych muszą być programy rekomendowane o potwierdzonej skuteczności naukowej5. W wielu z nich znajdują się zagadnienia, ćwiczenia, warsztaty dotyczące wzmacniania poczucia wartości, które jest ważnym elementem chroniącym przed rozwojem zachowań ryzykownych,

• wart polecenia jest program „Szkoła dla rodziców i wychowawców” mający na celu zwiększenie umiejętności wychowawczych, w tym budowania i wzmacniania samooceny podopiecznych; adresowany także do specjalistów pracujących z rodzicami,

• dla młodszych dzieci (7–9 lat) przeznaczony jest program Iskra, nastawiony na budowanie odporności emocjonalnej, ważnego składnika samooceny. Dla nastolatków godne polecenia są programy: Epsilon – pozwalający na wzmacnianie poczucia wartości poprzez lepsze funkcjonowanie psychospołeczne oraz Projekt Lustro, gdzie jednym z podstawowych celów również jest budowanie samooceny,

• warto zorganizować na terenie gminy stale działającą grupę wsparcia dla rodziców, gdzie mogliby wymieniać się doświadczeniami wychowawczymi, także w zakresie reagowania na przejawy niskiej samooceny dziecka i pomocy w jej wzmacnianiu,

• podobna grupa dla nastolatków, umożliwiająca otrzymanie wsparcia ze strony rówieśników i prowadzącego ją specjalisty, mogłaby pomagać w sytuacji, gdy dziecko odczuwa brak akceptacji w klasie czy domu rodzinnym,

• podczas organizacji gminnych festynów – na przykład z okazji Dnia Dziecka – warto pamiętać o możliwości wykorzystania tego czasu do praktycznych zabaw, warsztatów czy prezentacji pasji i talentów młodszych mieszkańców, których rozwijanie jest czynnikiem wzmacniającym samoocenę i chroniącym przed podejmowaniem zachowań ryzykownych. 

Pamiętajmy, że wszystkie działania podejmowane przez gminy – dotyczące poprawy relacji rodziców z dzieckiem, komunikacji, wspólnego spędzania czasu, rozwoju umiejętności personalnych i społecznych, technik radzenia sobie ze stresem, problemu akceptacji ciała czy budowania poczucia wartości rodziców – mogą mieć znaczenie dla wspierania samooceny dziecka. Ważne, by pamiętać, że samoocenę można modyfikować i wzmacniać, a w tym procesie może pomóc gmina, np. poprzez finansowanie rekomendowanych programów profilaktycznych, prowadzonych w placówkach oświatowych.