Profilaktyka w działaniu: programy, ryzyko i efektywność

Patrycja Guevara-Woźniak

Pod koniec czerwca w Warszawie odbyła się XII Ogólnopolska Konferencja „Uzależnienia – Polityka, Nauka, Praktyka”. Konferencję zorganizowała Fundacja Res Humanae na zlecenie Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom w ramach zadania współfinansowanego ze środków Funduszu Rozwiązywania Problemów Hazardowych. Spotkanie objął honorowym patronatem Minister Zdrowia. 

Tematyka konferencji była w tym roku bardzo szeroka. Poruszono w trakcie wydarzenia m.in.zagadnienia: alkohol – wyzwania XXI wieku, wyzwania w ograniczaniu dostępności alkoholu w godzinach nocnych, priorytety polskiej prezydencji w Radzie UE w kontekście bezpieczeństwa zdrowotnego, zachowania ryzykowne młodzieży: obraz pokolenia w świetle badań 2024. Ponadto pojawił się równie ważny temat integracyjnego modelu kształcenia w zakresie psychoterapii uzależnień jako odpowiedzi na współczesne wyzwania kliniczne. To tylko niektóre z zagadnień dyskutowanych w Warszawie w dniach od 23-25 czerwca. W związku z tym, że Remedium skupia się na dzieciach, młodzieży oraz młodych dorosłych ograniczę przestrzeń artykułu do zagadnień bezpośrednio odnoszących się do tej grupy wiekowej.

Program profilaktyki zachowań samobójczych

Milena Markiewicz z Pracowni Profilaktyki Młodzieżowej Pro-M Instytutu Psychiatrii i Neurologii zaprezentowała bardzo interesujący program SOS. W swoim wystąpieniu naukowczyni opisała pierwsze doświadczenia z realizacji i ewaluacji programu profilaktyki zachowań samobójczych w polskich szkołach. Temat jest bardzo ważny, bo spora część młodych ludzi jest w naprawdę głębokim kryzysie, na co wskazują także badania z 2024 roku. Program SOS jest licencjonowanym programem profilaktycznym ze Stanów Zjednoczonych Ameryki przeznaczonym do pracy z młodzieżą w szkole. Jego głównym założeniem jest to, że zachowania samobójcze młodzieży są w dużym stopniu związane z problemami zdrowia psychicznego (zazwyczaj z depresją) i że próba samobójcza jest skrajną reakcją na stres i zaburzenia nastroju. Ważny element tego programu stanowi edukacja polegająca na uwrażliwieniu młodzieży, pracowników szkoły i rodziców na problemy zdrowia psychicznego i związane z tym ryzyko zachowań samobójczych. SOS proponuje działanie w 3 krokach. Pierwszy – ZAUWAŻ – zachęca do zwrócenia uwagi na sygnały wskazujące na ryzyko samobójstwa i potraktowania ich poważnie; drugi – ZATROSZCZ SIĘ – podkreśla potrzebę zatroszczenia się o osobę w kryzysie zdrowia psychicznego i pokazania, że nam na niej zależy; trzeci krok, to – POWIEDZ – zachęca do kontaktu z zaufaną osobą dorosłą, opowiedzenia o zauważonych problemach i poproszenia o pomoc. 

Zajęcia z programu przebiegają w dwóch etapach. W pierwszym zajęcia SOS prowadzone są w klasie przez nauczyciela oraz osobę wspierającą. W drugim etapie odbywają się spotkania konsultacyjne prowadzone na terenie szkoły przez nauczycieli specjalistów dla uczniów, którzy zadeklarują gotowość rozmowy z dorosłym. Może to być jedno spotkanie trwające 45 minut albo kilka, w zależności od potrzeby. Program ten wykorzystuje zasoby, które szkoły mają, czyli pedagogów szkolnych oraz psychologów, którzy z racji swojego przygotowania do zawodu posiadają już odpowiednią wiedzę oraz umiejętności. Warto zadbać o to, aby uczniowie mieli okazję poznać szkolnego psychologa lub pedagoga jeszcze przed rozpoczęciem realizacji programu w klasie, co mogłoby pomóc w budowaniu zaufania do tej osoby. 

Prelegentka podkreślała, że uczniowie wykazywali po zajęciach SOS istotnie bardziej wspierające postawy wobec osób w kryzysie zdrowia psychicznego oraz większą otwartość na pomoc specjalistów w przypadku własnych problemów. Najważniejsze wnioski płynące z  testowego działania programu profilaktycznego to: 

• uczniowie pozytywnie reagują na program i zgłaszają się po pomoc w swojej sprawie lub kolegi/koleżanki,

• nauczyciele specjaliści doceniają fakt, że program pozwolił „odkryć” uczniów mających problemy, o których wcześniej nauczyciele nie wiedzieli. 

Warto podkreślić, że samo pytanie osoby w kryzysie zdrowia psychicznego o zachowania samobójcze nie stanowi dla niej zagrożenia. Rozmowa na temat samobójstwa nie wzbudza myśli o odebraniu sobie życia. Przeciwnie, pytanie o myśli lub zachowania samobójcze pokazuje osobom będącym w kryzysie, że mogą powiedzieć prawdę i w efekcie otrzymać potrzebne im wsparcie.

Program wzbudził duże zainteresowanie wśród uczestników konferencji. Jego wdrożenie, implementacja z wykorzystaniem własnych zasobów do pracy z młodzieżą wyglądają zachęcająco. Czekamy na zakończenie programu pilotażowego i ocenę ewaluacyjną. Będziemy także śledzić dalsze losy programu SOS.

Zapobieganie problemom zanim wystąpią

Ważne z pespektywy troski o młodych ludzi jest wciąż żywo dyskutowana kwestia nikotyny. O nowych produktach nikotynowych i wyzwaniach, jakie stawiają one przed nami mówiła dr n. med. i n. o dr. Kinga Janik-Koncewicz z Instytutu – Europejskiego Obserwatorium Nierówności Zdrowotnych z Uniwersytetu Kaliskiego. Wiemy, jak bardzo uzależniającą substancją psychoaktywną jest nikotyna. Wiemy też, że wpływa na kondycję psychofizyczną, a młodemu dojrzewającemu mózgowi nikotyna zwiększa wrażliwość na lęk, przyczyniając się do zwiększenia stanów lękowych. A to przy ogólnej, nie najlepszej kondycji zdrowia psychicznego młodych ludzi i modzie na m.in. wapowanie powinno być sytuacją alarmującą. Nie można o tych nowych produktach nikotynowych myśleć inaczej niż jak o narzędziach marketingowych przemysłu tytoniowego, stworzonych po to, by uzależnić kolejne pokolenia. Mamy zatem do czynienia z: urządzeniami do wapowania, podgrzewaczami tytoniu, SNUS-em, woreczkami nikotynowymi. To są różne produkty, a co za tym idzie - różne procesy i różną szkodliwość. Wszystkie dostarczają nikotynę, która jest substancją silnie uzależniającą, trwale uszkadza rozwijający się mózg nastolatków i młodych dorosłych. Nawet niewielkie narażenie na działanie nikotyny w czasie rozwijania się nastoletniego mózgu może prowadzić do długotrwałych deficytów poznawczych i rozregulowania funkcji kory czołowej. W porównaniu z nastolatkami, którzy nigdy nie korzystali z ENDS (ang. electronic nicotine delivery systems, tzw. e-papierosy – elektroniczne urządzenia służące do podawania nikotyny metodą inhalacji), wśród użytkowników ENDS stwierdzono częstsze występowanie: depresji, zaburzeń lękowych, zachowań impulsywnych. Ponadto liczba prób samobójczych była znacznie wyższa wśród użytkowników ENDS w porównaniu z osobami, które nie używają ENDS. Istnieje istotny związek pomiędzy używaniem ENDS a depresją. 

Warto dodać, że wszystkie produkty nikotynowe są obarczone ryzykiem zdrowotnym. I co też wydaje się ważne z perspektywy zdrowia publicznego, to brak długofalowych, odpowiedniej jakości badań na określenie wpływu używania ENDS, HTP (podgrzewacze tytoniu, ang. heated tobacco products, heat-not-burn) i saszetek na zdrowie. Pojawia się jednak coraz więcej doniesień o działaniu kardiotoksycznym. 

Polacy umierają z powodu modyfikowalnych czynników ryzyka – powiedział w trakcie swojego wystąpienia o raku płuca w powiązaniu z częstością palenia w Polsce prof. dr hab. Witold Zatoński, Dyrektor Instytutu – Europejskiego Obserwatorium Nierówności Zdrowotnych z Uniwersytetu Kaliskiego. Niestety, obserwuje się po wielu latach ponowny wzrost palenia papierosów. Mówimy o skali 80 tysięcy zgonów odtytoniowych rocznie. Dobrą zmianą jest to, że od 5 lipca 2025 roku weszły w życie przepisy, które zabraiają sprzedaży wszystkich e-papierosów osobom niepełnoletnim, także tych niezawierających nikotyny. Nowe przepisy zakazują również palenia e-papierosów beznikotynowych w miejscach objętych dotąd zakazem palenia, m.in. na przystankach, w lokalach gastronomicznych czy na placach zabaw. Zakaz sprzedaży objął również woreczki nikotynowe, których opakowania będą musiały zawierać ostrzeżenie zdrowotne, zajmujące 30 proc. powierzchni. Producenci mają pół roku na dostosowanie oznaczeń i materiałów informacyjnych.

W trosce o zdrowie publiczne

Na początku konferencji głos zabrał Wojciech Konieczny, Sekretarz Stanu w Ministerstwie Zdrowia, który w swoim wystąpieniu zwrócił szczególną uwagę na znaczenie troski o zdrowie publiczne. Podkreślił, że alkohol jest jednym z kluczowych czynników negatywnie wpływających zarówno na zdrowie jednostki, jak i całego społeczeństwa, powołując się przy tym na jednoznaczne wyniki badań.

Pierwszy dzień konferencji rozpoczął blok tematyczny zatytułowany „Alkohol – wyzwania XXI wieku”, który zainaugurowały trzy wystąpienia: dr Jacka Moskalewicza z Instytutu Psychiatrii i Neurologii, dr n. przyr. Bogdana Wojtyniaka z Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego PZH – PIB oraz Graziny Belian z litewskiego Departamentu Kontroli Narkotyków, Nikotyny i Alkoholu. Ich prezentacje stanowiły wprowadzenie do panelu dyskusyjnego poświęconego polityce ograniczania spożycia alkoholu w Polsce.

W debacie udział wzięli m.in.: dr n. med. Bogusława Bukowska Dyrektor Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom, posłanki na Sejm RP – Wioleta Tomczak, wiceprzewodnicząca sejmowej Komisji Zdrowia, oraz Małgorzata Niemczyk, przewodnicząca Parlamentarnego Zespołu ds. Przeciwdziałania Uzależnieniom, dr hab. Paweł Koczkodaj z Narodowego Instytutu Onkologii, prof. dr hab. Marcin Wojnar z Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego, a także dr Jacek Moskalewicz.

Dyskusja koncentrowała się wokół kluczowych problemów, takich jak: masowa sprzedaż tzw. małpek, wszechobecna reklama alkoholu w przestrzeni publicznej, rosnąca popularność napojów bezalkoholowych, które wyglądają identycznie jak alkoholowe, a także skrajnie łatwa dostępność alkoholu – w Polsce funkcjonuje ponad 120 tysięcy punktów jego sprzedaży, co stanowi większą liczbę niż wszystkich aptek.

W tle tych rozmów toczą się prace nad nowelizacją ustawy o wychowaniu w trzeźwości. Posłanka Małgorzata Niemczyk zwróciła uwagę na potrzebę osiągnięcia społecznego konsensusu w zakresie regulacji prawnych dotyczących alkoholu.

Wśród innych poruszanych tematów znalazła się kwestia podwyższenia akcyzy na alkohol, co jest jednym z narzędzi ograniczania jego dostępności. Uczestnicy zgodzili się również co do znaczenia edukacji zdrowotnej – podkreślali, że przedmiot ten powinien pełnić kluczową rolę w budowaniu świadomości społecznej na temat zagrożeń związanych z alkoholem.

Prof. Paweł Koczkodaj, onkolog, zaznaczył, że alkohol to substancja rakotwórcza i nie istnieje bezpieczna dawka jego spożycia. Podkreślił również wagę tworzenia środowiska sprzyjającego zdrowym wyborom jako elementu skutecznej polityki zdrowia publicznego.

Profilaktyka w edukacji

Profilaktyka szkolna to świadome działanie, którego celem jest zapobieganie problemom zanim one wystąpią. Skierowana jest zarówno do jednostek, jak i grup, wykorzystuje diagnozę czynników ryzyka i wzmacnia czynniki chroniące, zamiast sięgać po działania naprawcze. Dr Karolina Appelt z Fundacji Diagmatic w swoim wystąpieniu podczas sesji konferencyjnej poświęconej profilaktyce prezentowała refleksje oparte na badaniach prowadzonych w ramach projektu realizowanego z Narodowego Programu Zdrowia na lata 2021-2025, ze środków Funduszu Rozwiązywania Problemów Hazardowych pozostających w dyspozycji Ministra Zdrowia. Badania te prowadziła Fundacja DIAGMATIC na zlecenie Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom, przedmiotem badań była: identyfikacja psychospołecznych czynników ryzyka i czynników chroniących związanych z podejmowaniem zachowań ryzykownych przez uczniów szkół podstawowych w kontekście zmian demograficznych i społecznych w systemie edukacji w Polsce z uwzględnieniem uczniów z doświadczeniem uchodźstwa i migracji. Celem badań było:

• zmierzenie poziomu zasobów oraz zagrożeń dla realizacji zadań rozwojowych uczniów klas IV-VIII, 

• określenie rozmiaru zachowań ryzykownych wśród uczniów klas IV-VIII, 

• zdefiniowanie związków między badanymi zjawiskami,

• finalnie chodzi o opracowanie wytycznych na rzecz rozwoju profilaktyki zachowań ryzykownych uczniów szkół podstawowych,

• oraz opracowanie protokołu badawczego możliwego do ogólnego zastosowania w diagnozowaniu specyfiki zachowań ryzykownych dzieci i młodzieży.

Wracając do wątku badawczego Appelt wskazała na potrzebę analizy zarówno indywidualnych, jak i środowiskowych czynników wpływających na ryzyko. W grupie ryzyka znalazły się m.in.:

• niska samoocena, poczucie braku wpływu i trudności emocjonalne,

• słabe relacje rodzinne oraz brak więzi i wsparcia w domu,

• czynniki socjokulturowe i demograficzne – w tym wielokulturowość oraz doświadczenia migracyjne.

Czynniki chroniące natomiast obejmują:

• silną więź emocjonalną z rodziną,

• adekwatne wsparcie i demokratyczny styl wychowania,

• umiejętności psychospołeczne, odporność oraz stabilność emocjonalną

Na bazie zebranych danych dr Appelt rekomenduje: upowszechnienie wyników badawczych w środowisku szkolnym – tak aby edukatorzy, nauczyciele i psychologowie mogli korzystać z wiedzy empirii; wdrażanie interwencji profilaktycznych opartych na diagnozie lokalnej i dostosowanych do specyfiki konkretnej szkoły; skupienie się nie tylko na działaniach edukacyjnych, ale także na budowaniu zasobów środowiskowych – rodzinnych, szkolnych i społecznych – które wspierają dzieci w rozwoju i redukują ryzyko zachowań problemowych. 

Wystąpienie dr Karoliny Appelt ukazało profilaktykę szkolną jako proces oparty na rzetelnej diagnozie indywidualnych i środowiskowych czynników ryzyka i ochronnych. Zwróciła uwagę na konieczność stosowania narzędzi diagnostycznych i dostosowanych interwencji, aby profilaktyka była skuteczna i adekwatna do potrzeb uczniów szkół podstawowych

Prowadząca sesję Sylwia Opasińska z Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom podkreślała potrzebę podejścia opartego na analizie środowiskowej i edukacyjnej – profilaktyka musi bazować na rzetelnej diagnozie czynników ryzyka i czynników chroniących. 

W wypowiedzi dr Appelt pojawiła się też bardzo ważna dygresja, do której na łamach Remedium na pewno powrócimy. Nauczyciele są grupą szczególnie niedocenioną, a bardzo ważną z perspektywy profilaktyki. Zwłaszcza na etapie wczesnoszkolnym są osobami szczególnie znaczącymi dla dzieci i ich rodziców. 

Podsumowując wszystkie wystąpienia odnoszące się do dzieci i młodzieży łączyła jedna myśl: profilaktyka musi być wrażliwa na kontekst i wiek dziecka. Dzieci w wieku przedszkolnym uczą się przez emocje i symbole, uczniowie szkół podstawowych potrzebują relacji i poczucia wpływu, a nastolatki – bezpiecznej przestrzeni na trudne tematy, w tym kryzysy psychiczne. Zachęcam do odsłuchania wystąpień konferencyjnych na kanale YouTube Fundacji Res Humanae.