Phubbing rodzicielski

Agata Sierota

„Mamo, Ewa napisała pod moim zdjęciem, że jestem gruba” – mówi 14-letnia Hania do matki. „Nie przejmuj się” – odpowiada matka i patrzy na ekran telefonu. Nie widzi łez w oczach Hani i pyta: „Zjesz coś?”. „Ja już w ogóle nie będę jadła” – mamrocze nastolatka.

Podobnego typu sytuacje pojawiają się niestety w wielu domach. Dziecko przychodzi z problemem, a rodzic ignoruje je, nie stara się pomóc. Niewłaściwe korzystanie z telefonu dotyczy nie tylko dzieci, ale i rodziców. Warto zwrócić uwagę, że ma to znaczenie, nie tylko w kontekście ryzyka rozwoju problematycznego używania smartfonów przez dzieci, ale może mieć także inne, negatywne skutki.

Czym jest phubbing?

Termin phubbing powstał z dwóch słów: phone, czyli smartfon oraz snubbing – lekceważenie. Przykładem phubbingu jest przeglądanie internetu, wiadomości, odbieranie połączenia czy z innych powodów dłuższe skupianie się na telefonie, w trakcie rozmowy z inną osobą. Phubbing rodzicielski jest efektem problemowego używania telefonu przez rodziców1. Może być powiązany ze zjawiskiem fomo – lękiem przed „odłączeniem od sieci”, utratą możliwości śledzenia aktualnych informacji, kontaktów. Bywa sposobem na dystansowanie od trudnych relacji czy drażliwych tematów2. Rodzic, który rozmawiając z dzieckiem, „nie odrywa się” od ekranu, okazuje mu lekceważenie. Taką postawą wysyła komunikat: coś jest ważniejsze od ciebie, nie jestem tobą zainteresowany. Możemy mówić o zjawisku phubbingu nie tylko ze strony rodzica, ale także dziecka, gdy nastolatek ignoruje rodzica wpatrzony w telefon; także w relacji małżeńskiej czy w odniesieniu do znajomych, przyjaciół. Lekceważony w ten sposób rozmówca często reaguje wybuchowo: „Zostaw wreszcie ten telefon”, ale może też czuć się skonsternowany, jak się zachować w takiej sytuacji: Czy kontynuować rozmowę, czy ją przerwać? Czy zwrócić uwagę i pokazać, że czuje się dotknięty taką postawą? Phubbingujący czasem zapewnia: „Mów, mam podzielną uwagę”, ale nie chce jej jednak w całości poświęcać rozmówcy. Rozpoznanie swoich emocji w takiej sytuacji, wybór sposobu reagowania jest łatwiejsze, gdy dotyczy osoby dorosłej. A co ma zrobić dziecko, gdy staje się ofiarą phubbingu ze strony rodzica? Zwykle wycofuje się z kontaktu.

Skutki phubbingu

Przez phubbing rodzicielski dziecko może czuć się niesłuchane, samotne, niewartościowe, zaniedbane, mieć problemy z koncentracją uwagi, przejawiać zachowania agresywne. Ignorowanie dziecka na rzecz uwagi poświęcanej telefonowi może powodować niewłaściwe używanie telefonu przez dzieci. Negatywne skutki skupiania się na smartfonach przez rodziców podczas interakcji z dzieckiem potwierdziły badania zagraniczne3 oraz przeprowadzone w Polsce4. Dzieci, które cierpią z powodu rodzicielskiego phubbingu, częściej doświadczają depresji i mają poczucie odrzucenia, odczuwają mniejsze zadowolenie z życia. Phubbing może prowadzić do zaburzeń emocjonalnych i problemów behawioralnych u dzieci. Gdy dziecko nie może ściągnąć uwagi rodzica, sięga po zachowania z repertuaru nieakceptowanych społecznie. Gdy jest małe, może zaczynać tupać, krzyczeć, a wykorzystywać ryzykowne zachowania, jak używanie alkoholu czy kradzieże sklepowe, gdy dorasta. Badania obserwacyjne wykazały, że grupa dzieci, których rodzice najwięcej czasu poświęcali telefonowi w ich obecności, zachowywała się najgłośniej podczas posiłku w restauracji, rzucała jedzeniem i wykazywała najwięcej zachowań problemowych. Dzieci doświadczające pubbingu rodzicielskiego były mniej aktywne na placach zabaw i mniej chętnie wchodziły w kontakty z rówieśnikami. Można to tłumaczyć, że phubbingujący rodzic jest mniej wrażliwy na werbalne i niewerbalne sygnały swojego dziecka, mniej adekwatnie odpowiada na jego potrzeby, co utrudnia jego rozwój emocjonalny i społeczny.

Phubbing rodzicielski a problemy nastolatka

Phubbing rodzicielski jest niebezpieczny, bo utrudnia nawiązanie dobrej relacji z dzieckiem. W powyżej omawianych badaniach wykazano, że im większy poziom phubbingu rodziców, tym częściej w rodzinie występuje styl autorytarny, przymus i chaos. Taki styl wychowania oraz phubbing mogą uniemożliwiać zauważanie pierwszych sygnałów pojawiających się problemów. Dziecko, czując się ignorowane, raczej nie zwróci się do rodzica, gdy ma kłopoty. Phubbingujący rodzic na pytanie: Czemu mi wcześniej nie powiedziałeś? – w odpowiedzi dostaje często wymowne milczenie nastolatka.

Nastolatkowie doświadczają intensywnych przemian biologicznych, fizycznych i psychicznych w swojej drodze do niezależności i szczególnie w tym okresie potrzebują uważnej obecności rodzica. A co się dzieje, gdy jest on zapatrzony w telefon? Wyniki badań pokazały, że w sytuacji, gdy nastolatek doświadcza phubbingu ze strony rodziców, sam zaczyna korzystać z telefonu komórkowego w niekonstruktywny sposób. Postrzega częste korzystanie z telefonu przez rodzica jako oczywiste i akceptowane zachowanie i nierzadko może sam zaczynać lekceważyć swoje otoczenie w ten sposób. Niezwracanie uwagi na nastolatka, a często przez to brak pochwał, sprawia, że nie czuje się on kochany i akceptowany. Wpływa to na obniżenie samooceny. Nastolatek odczytuje phubbingowe zachowania rodziców jako informację, że nie jest on dla nich wystarczająco ważny i „zamyka się w sobie”. Takie sytuacje mogą prowadzić do wyuczonej bezradności czy poczucia beznadziejności, przekładających się także na inne, życiowe sytuacje5. Wyuczona bezradność w kontakcie z rodzicem polega na tym, że nawet, gdy wreszcie poświęca on dziecku uwagę i pyta o problemy, nastolatek nie wierzy, że może on pomóc. W odpowiedzi milczy i zamyka się w swoim pokoju, nie korzysta z proponowanego wsparcia.

Znaczenie phubbingu matki i ojca

Korzystanie z telefonu komórkowego zarówno przez matki, jak i ojców może mieć negatywny wpływ na dziecko. Z badań w grupie nastolatków wynika, że w przypadku pubbingującej matki wpływ był silniejszy6. Z roli społecznej matek wynika odpowiedzialność za zapewnienie dziecku poczucia bezpieczeństwa i klimatu emocjonalnego w domu. Natomiast phubbing matki wpływa negatywnie na odczuwanie bliskości i zwiększa u dziecka poczucie chaosu i przymusu. Rola ojca to m.in. odpowiedzialność za wprowadzanie dzieci w świat zewnętrzny, dodawanie odwagi i zachęta do jego eksploracji, nawiązywania kontaktów społecznych. Jeśli ojciec jest skupiony na ekranie telefonu, w mniejszym stopniu może uczyć dziecko zasad społecznych, śmiałości w kontaktach, co może przekładać się na społeczne trudności dziecka.

Czy telefon to samo zło?

Jak potocznie się mówi „nie dajmy się zwariować”, smartfony były, są i będą. Najważniejsze jest to, by nauczyć się używać ich z umiarem, a na pewno nie wtedy, gdy rozmawiamy z dzieckiem, zapewniając go, że mamy podzielną uwagę. Jeśli chcemy coś zrobić z uzależnianiem się nastolatków od telefonów, musimy zacząć od edukacji cyfrowej rodziców i adolescentów, nauki higieny cyfrowej oraz odpowiedzialnego i kreatywnego używania telefonów. Ale nie tylko. Jeśli rodzice lekceważą, nie szanują dziecka, korzystając z telefonu podczas rozmowy z nim, uczą go braku szacunku do siebie samego i otoczenia. A temu trzeba zapobiegać.

Jak skutecznie ograniczyć phubbing?

Higiena cyfrowa to świadome i celowe korzystanie z telefonu na co dzień. Polega na ograniczaniu chwil, kiedy w sposób nadmiarowy i bezcelowy korzystamy z telefonów, zaniedbując swoje obowiązki i relacje z innymi. Bardzo ważnym elementem edukacji cyfrowej jest budowanie świadomości i konieczności tworzenia zdrowych nawyków używania telefonu w rodzinie. Wiele uwagi temu, jak używanie smartfona wpływa na relacje rodzic-dziecko, poświęcono w kampanii Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę „Blisko telefonu, daleko od dziecka”7. Możemy z niej zaczerpnąć wiele cennych wskazówek, jak skutecznie ograniczać phubbing.

Rodzice powinni zadać sobie pytania: Jakie są moje relacje z dzieckiem? Czy jestem uważny w kontakcie z nim? Do czego używam telefonu? Ile czasu tracę, używając telefonu? Co robię, żeby to zmienić? Od czego uciekam w phubbing? Czasami warto na takie pytania odpowiedzieć podczas rozmowy z psychologiem.

Rodzicu spróbuj:

• Kiedy jesteś z dzieckiem, staraj się być świadomie obecny (obecna), odłóż telefon i nie zerkaj cały czas na niego, wyłącz powiadomienia.

• Jeżeli sięgasz po telefon, staraj się ograniczać czas spędzany przed ekranem do niezbędnego minimum.

• Jeśli musisz skorzystać z telefonu przy dziecku, wytłumacz mu, po co to robisz, np.: „Piszę do cioci, jak się czuje. Wczoraj złapała ją grypa”.

• Ustalcie w rodzinie tzw. miejsca i chwile wolne od telefonu, np. spożywania posiłku, wspólna zabawa, czytanie, zasypianie, rozmowa.

• Staraj się i ucz dziecko, by nie trzymać telefonu cały czas przy sobie. Pomocne może być ustalone dla wszystkich domowników miejsce, gdzie odkłada się telefon na czas zabawy czy rozmowy.

Takie dobre praktyki mogą wywołać większą refleksję, by zmniejszyć korzystanie z telefonu komórkowego i uważniej spojrzeć na to, co dzieje się wokół nas, także na nasze dziecko8. Uczenie szacunku do innych to nie tylko słowa, to pokazywanie dziecku swoich zachowań w stosunku do niego i innych osób, które go wyrażają. Rodzic, który skupia się na dziecku i jego potrzebach, ale phubbinguje współmałżonka, także wywiera na nie negatywny wpływ. Pokazuje dziecku, że jest ono ważne, ale innych – można traktować bez szacunku.

Zakończenie

Trzeba pamiętać będąc rodzicem, że niezależnie od tego, czy patrzymy w telefon, oglądamy telewizję czy czytamy książkę podczas rozmowy z dzieckiem, może to przynosić podobne, negatywne skutki. Czasem nastolatkowi wystarczy jedna taka sytuacja, gdy przychodzi do rodzica z ważnym problemem, a on – zajmuje się czym innym, to następnym razem już nie będzie u niego szukał pomocy. Zamiast na narzekać na skrytość, izolowanie się nastolatków, poświęćmy im więcej uwagi niż swojemu smartfonowi.

Autorka jest doktorem nauk humanistycznych, psychologiem, wieloletnim pracownikiem Instytutu Psychologii UMCS Lublin oraz placówek pomocy społecznej, zmagających się m.in. z problemem uzależnień. Obecnie współpracuje z redakcjami czasopism m.in. Świat Problemów, Niebieska Linia, szerząc i popularyzując wiedzę psychologiczną.

Przypisy:

1 Przepiórka A. i in. (2023a). Look at me, I am here! A Diary Study on Parental Phubbing and Children’s Delay of Gratification. Annual Review of CyberTherapy and Telemedicine, 21, 104-110.

2 Witkowska M. (2019). Fomo i nadużywanie nowych technologii. Wydawnictwo NASK. Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa.

3 Pancani L. i in. (2020). “Mom, dad, look at me”: The development of the Parental Phubbing Scale. Journal of Social and Personal Relationships, vol. 38, 2.

4 Przepiórka A. i in. (2023b). „Problematyczne korzystanie ze smartfonu jako mediator pomiędzy phubbingiem rodziców a poczuciem samotności i funkcjonowaniem emocjonalnym. Badania dzienniczkowe adolescentów”, KUL. Projekt KCPU.

5 Przepiórka A. i in. (2023a), tamże.

6 Przepiórka A. i in. (2023b), tamże.

7 FDDS (2024). Jak korzystanie z telefonów przez rodziców wpływa na dzieci – kampania „Blisko telefonu – daleko od dziecka”.

https://fdds.pl/o-fundacji/co-nowego-w-fundacji/jak-korzystanie-z-telefonow-przez-rodzicow-wplywa-na-dzieci-kampania-blisko-telefonu-daleko-od-dziecka.html (dostęp dn. 6.06.2025).

8 Teasdale J., Williams M., Segal Z. V (2016). Praktyka uważności. Ośmiotygodniowy program ćwiczeń pozwalający uwolnić się od depresji i napięcia emocjonalnego. Wyd. Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków.