Nie dbam o moje dziecko

Agata Sierota

Na podstawie badań, przeprowadzonych przez Fundację Dajemy Dzieciom Siłę, można zakładać, że nawet jedna czwarta dzieci i młodzieży doświadcza zaniedbania emocjonalnego ze strony rodziców (Makaruk i in., 2023). Współcześnie, matki i ojcowie są często pochłonięci pracą, domowymi obowiązkami i bywają oburzeni, gdy ktokolwiek zarzuca im brak dbałości o dziecko. Jednak większość opiekunów utożsamia zaniedbanie głównie z niezaspokojeniem potrzeb fizycznych czy brakiem zainteresowania osiągnięciami szkolnymi. 

Warto głośno mówić, że nawet gdy dziecko jest najedzone, schludne, rodzic kontroluje jego oceny – to nie wystarcza. Równie ważna jest uwaga, poświęcana dziecku, okazywanie pozytywnych uczuć, świadoma dbałość o emocjonalne potrzeby córki czy syna, by zapewnić jego prawidłowy rozwój.

Zaniedbanie emocjonalne – co to właściwie znaczy?

Zaniedbanie dziecka, definiuje się często jako systematyczne niezaspokajanie potrzeb fizycznych i psychicznych, co prowadzi do pogorszenia zdrowia i negatywnie oddziałuje na jego rozwój (Kudlińska, 2025). Badacze zjawiska wyróżniają i opisują najczęściej:

• zaniedbanie fizyczne – brak dbałości o biologiczne potrzeby dziecka: właściwe odżywianie, higienę, zapewnienie odpowiedniego ubrania itp.,

• emocjonalne – ignorowanie emocjonalnych potrzeb, brak uwagi, pozytywnego kontaktu fizycznego itp.,

• poznawcze – brak właściwej komunikacji z dzieckiem, wspierania rozwoju jego uwagi, pamięci, myślenia itp.

Kategorie te często ze sobą współwystępują. Zaniedbaniu fizycznemu (np. wynikającemu ze złych warunków materialnych rodziny) nie zawsze jednak towarzyszy brak troski emocjonalnej (np. dziecko bywa głodne, ale doświadcza miłości rodziców). Zaniedbanie emocjonalne może prowadzić niekiedy do cięższych zakłóceń i zaburzeń niż zaniedbanie fizyczne (Wojtyna, Gierczyk, 2026). Wielu specjalistów jako zaniedbanie emocjonalne uznaje nie tylko ignorowanie potrzeb dziecka, emocjonalną niedostępność, brak uwagi, ale także brak dbałości o poznawanie potrzeb na danym etapie rozwojowym i postępowanie wbrew nim (Wojtyna, Gierczyk, tamże). 

Oblicza zaniedbania emocjonalnego

Ignorowanie emocjonalnych potrzeb dziecka często obserwuje się w domach, gdzie istnieje przemoc, uzależnienia, zaburzenia psychiczne rodziców, co utrudnia lub wręcz uniemożliwia właściwą opiekę nad dzieckiem. Jednak nierzadko zaniedbanie emocjonalne jest obserwowane w domach, wolnych od potocznie rozumianej dysfunkcji. „Kocham moje dziecko, chcę jak najlepiej dla niego” – mówi wielu rodziców. Jak to wygląda w praktyce? Niektórzy są tak zaabsorbowani zapewnieniem dziecku dóbr materialnych, że ich praca zarobkowa pochłania czas, którego od rodzica potrzebuje dziecko. Zmęczony pracą rodzic, czas w domu chce poświęcić na odpoczynek, a domagający się uwagi syn czy córka, po prostu mu przeszkadza. Dramatycznym przykładem jest wypowiedź przedszkolaka, który pytany, czym chciałby być, wybrał – telewizor, argumentując: „rodzice by na mnie patrzyli i cały czas słuchali” (Langer-Fyda, 2021). Inni rodzice – mają idealne wyobrażenie swojego dziecka i próbują go niejako „na siłę” do tego obrazu dopasować, stawiając zbyt wysokie albo nierealne oczekiwania, nie zwracając uwagi na jego potrzeby i możliwości. Badacze zjawiska, odróżniają nieświadome zaniedbanie emocjonalne dziecka (wynikające np. z braku edukacji) od intencjonalnego, które stanowi formę przemocy psychicznej (Dobosz, Gierczyk, 2024). Jednak nawet nieświadome zaniedbanie emocjonalne zwiększa ryzyko wystąpienia różnych form przemocy psychicznej czy fizycznej. Niezależnie od intencji rodzica, jest ono uważane za formę krzywdzenia dziecka, która może prowadzić do wielu negatywnych konsekwencji. 

Czynniki sprzyjające zaniedbaniu emocjonalnemu

Badania potwierdziły, że czynnikami ryzyka krzywdzenia emocjonalnego dziecka są w szczególności zaburzenia psychiczne opiekunów, nadużywanie alkoholu, zażywanie narkotyków, przemoc domowa, głęboki konflikt między rodzicami i doświadczenie krzywdzenia w dzieciństwie opiekuna (Dobosz, Gierczyk, tamże). Wpływ może mieć też: skrajne przyjmowanie niekorzystnych dla dzieci zasad czy norm kulturowych, np. chłopców się nie przytula, poświęcanie zbyt dużej uwagi „psuje” dziecko itp., a także – nieprawidłowe rozumienie asertywnej postawy rodzica, który starając się zadbać o czas dla siebie, odpoczynek, przedkłada własne potrzeby nad potrzeby dziecka. Wielu rodziców lub opiekunów ma okresowe trudności z zapewnieniem dzieciom bezpiecznego i kochającego środowiska, a to, czy dojdzie do negatywnych konsekwencji, zależy od istniejących czynników ochronnych. Ważne jest środowisko społeczne, dobry kontakt dziecka z opiekunami w przedszkolu czy wychowawcą w klasie. Posiadanie rodzeństwa może być zarówno czynnikiem chroniącym, jak i ryzyka, gdy np. nawet w trudnej, deficytowej w uczucia rodziców sytuacji, brat czy siostra potrafią zagarnąć resztki uwagi rodziców. Znaczenie ma także wiek dziecka czy czynniki temperamentalne (Dobosz, Gierczyk, tamże).

Skutki zaniedbania emocjonalnego

Im wcześniej dziecko doświadczy zaniedbania emocjonalnego, tym skutki są zazwyczaj silniejsze (Kleszczewska-Albińska, 2019). Konsekwencje ignorowania potrzeb emocjonalnych są widoczne na wszystkich etapach rozwojowych. 

• Brak uwagi i uczuć ze strony rodziców uniemożliwia zaspokojenie potrzeb: przynależności, miłości, więzi, komunikowania się, utrudnia rozwój poczucia własnej wartości, bezpieczeństwa, poczucia przynależności i bycia akceptowanym.

• Zaniedbanie emocjonalne może mieć skutki krótkoterminowe, jak m.in. strach, osamotnienie, trudności z budowaniem relacji opartych na zaufaniu wobec innych osób oraz długoterminowe – m.in. zaniżona samoocena wraz ze wszystkimi jej konsekwencjami, jak trudności w relacjach osobistych i zawodowych, skłonność do depresji. 

• Negatywne efekty zaniedbania wyraźnie zaznaczają się w okresie adolescencji, w którym na deficyty emocjonalne nakładają się trudności, wynikające z zachodzących zmian hormonalnych i przebudowy mózgu (Wojtyna, Gierczyk, 2026).

• Dzieci, które otrzymują mniej wsparcia emocjonalnego od rodziców, mogą zmagać się z trudnościami w zakresie rozumienia emocji innych, nieumiejętnością lub ograniczonymi zdolnościami do regulacji własnych emocji. Mogą też cechować się słabszą umiejętnością odczuwania wyrzutów sumienia i poczucia winy oraz empatii.

• Wielu autorów wskazuje na możliwe powiązania zaniedbania emocjonalnego, zarówno z doświadczaniem przemocy rówieśniczej, jak i jej stosowaniem (Dobosz, Gierczyk, 2024). Częściej – w porównaniu z dziećmi niebędącymi ofiarami zaniedbań – angażują się w zachowania prowadzące do krzywdzenia innych osób, bez jednoczesnego poczucia, że zachowują się niewłaściwie, ale także częściej doznają przemocy ze strony rówieśników. Można to wyjaśniać brakiem pewności siebie, odczuwaniem silniejszego stresu w interakcjach oraz nieumiejętnością tworzenia pozytywnych relacji.

Wiele problemów wychowawczych z młodzieżą jest formą szukania uwagi i mniej dojrzałym sposobem sygnalizowania swoich potrzeb, niezaspokojonych na wcześniejszych etapach rozwoju. 

„Łatwiej zapobiegać, niż leczyć” – rozpoznanie zaniedbania emocjonalnego

Profilaktyka zaniedbania emocjonalnego wydaje się łatwiejsza, niż jego diagnoza i usuwanie powstałych skutków. Emocjonalne, poznawcze i społeczne deficyty dziecka: trudności w rozpoznawaniu, regulacji emocji, problemy w nawiązywaniu relacji, ocenie sytuacji społecznych, mogą wynikać z rozmaitych zaburzeń psychicznych i neurorozwojowych, które przede wszystkim należy wykluczyć przy diagnozie. Dążący do świadomego rozwoju rodzic jest niekiedy w stanie rozpoznać u siebie ryzyko zaniedbania emocjonalnego dziecka, poprzez refleksje typu: „poświęcam mu/jej za mało uwagi, chyba za mało go przytulam” i jeśli samodzielnie nie potrafi dokonać zmian, może zwrócić się do specjalisty. Jednak duże znaczenie ma środowisko, poczynając od najbliższej rodziny, np. dziadków, którzy nierzadko z powodzeniem rekompensują uwagę, której od zapracowanych czy skupionych na swoich problemach rodziców, dziecko nie dostaje. Niektórzy autorzy (Kleszczewska-Albińska, 2020) zwracają uwagę na ważny okres przedszkolny, kiedy dziecko styka się z nowym środowiskiem i specjalistami, którzy mają szansę zaobserwować objawy zaniedbania emocjonalnego i podjąć odpowiednie działania, pomocne w stosunku do dziecka i rodzica. 

Refleksje

W wielu przypadkach zaniedbanie emocjonalne może pozostawać nierozpoznane. 

• Temat zaniedbania emocjonalnego dziecka budzi wiele emocji, zwłaszcza gdy dotyczy rodziców dobrze sytuowanych, na wysokich stanowiskach, wykształconych. Warto pamiętać, że rodzice, często nawet pomimo sukcesów, mają niskie poczucie własnej wartości, czują się bezradni i samotni. Ważne jest zrozumienie, z jakich powodów doznają niepowodzeń wychowawczych i zaoferowanie odpowiedniej pomocy. Rodzice zaniedbujący dzieci często sami dorastali, doświadczając zaniedbania lub przemocy i dlatego mogą przenosić te wzory na własne dzieci (Kleszczewska-Albińska, 2019). W takich sytuacjach często wskazana jest terapia.

• Innym problemem, ściśle powiązanym ze zjawiskiem zaniedbania emocjonalnego jest współcześnie występująca wydaje się, że w dość dużej skali depresja, która dotyka także rodziców (Koszewska, 2020). Depresja poporodowa, depresja ojców, wypalenie rodziców – to częste obecnie zjawiska, mogące zwiększać ryzyko zaniedbania emocjonalnego dzieci. Z kolei depresja sprzyja rozwojowi uzależnień, co jest także ważnym czynnikiem ryzyka upośledzenia emocjonalnej więzi z dzieckiem. Rozpoznanie depresji u matki może sprawiać, że profesjonaliści „wyjaśniają” trudną sytuację dziecka bez bliższego wnikania w mechanizmy odpowiedzialne za krzywdzenie. Rezultatem jest brak właściwych działań chroniących dziecko (Glaser, 2011).

• Dbałość o zdrowie psychiczne, a także fizyczne rodziców, badania przesiewowe, dotyczące oceny ich stanu psychicznego, udzielanie wsparcia, są ważnymi czynnikami chroniącymi rozwój zaniedbania emocjonalnego u dzieci i młodzieży (Sierota, 2025).

• Konieczne są programy dla młodych rodziców, pełniące prewencyjną rolę w powstawaniu zaniedbania emocjonalnego wraz z jego konsekwencjami.

• Warto zwrócić uwagę na współczesne problemy adolescentów, często mające związek z sytuacją rodzinną i zaniedbaniem emocjonalnym (Dębski, Flis, 2023). Jak wskazują wyniki badania „Diagnoza przemocy wobec dzieci w Polsce 2023”, przeprowadzonego przez FDDS, zaniedbania emocjonalnego, mierzonego brakiem bliskości fizycznej i nieokazywaniem uwagi, doświadczyło 23% badanych w wieku 12-17 lat, w tym 27% w wieku 15-17 lat.

• Kampanie społeczne, mówiące o zjawisku zaniedbania emocjonalnego mogą pełnić ważną funkcję, zwiększania świadomości rodziców i zachęcać do większego poświęcania czułej uwagi dzieciom, niezależnie od wieku.

Zakończenie

Funkcjonowanie dziecka, doświadczającego zaniedbań o charakterze emocjonalnym, ulega upośledzeniu na wielu obszarach. Wczesne wykrywanie i podejmowanie stosownych oddziaływań wobec dzieci już dotkniętych tym problemem ma zasadnicze znaczenie dla zahamowania rozwijających się trudności i korygowania istniejących zmian rozwojowych. Konieczna jest na szeroką skalę edukacja przyszłych i obecnych rodziców, podkreślająca, że rodzicielstwo, nawet nieplanowane, wymaga nie tylko materialnego, ale i psychologicznego przygotowania. Powinno ono zawierać nie tylko uczenie się nowej roli opiekuna, ale odważne przyjrzenie się własnym trudnościom, problemom psychicznym i nierzadko bolesnym doświadczeniom z dzieciństwa. Pamiętajmy, że brak drogiej zabawki czy najnowszego telefonu dla dziecka, nie przyniesie tylu szkód, co brak uwagi i czułości, ciężko pracujących na ich zakup rodziców.

Bibliografia:

Dębski M., Flis J. (2023). MŁODE GŁOWY. Otwarcie o zdrowiu psychicznym. Raport z badania dotyczącego zdrowia psychicznego, poczucia własnej wartości i sprawczości wśród młodych ludzi w Polsce, Fundacja UNAWEZA, Warszawa

Dobosz D., Gierczyk M. (2024). Zaniedbanie emocjonalne dzieci. Niebieska Linia, 4/153, 17-20

Glaser D. (2011). Jak sobie radzić z problemem krzywdzenia i zaniedbywania emocjonalnego – dalszy rozwój ram konceptualnych (FRAMEA).. Dziecko Krzywdzone 4/37, 18-36

Kleszczewska-Albińska A. (2019). Zaniedbania emocjonalne dziecka w wieku przedszkolnym – przegląd teoretyczny. Dziecko Krzywdzone. Teoria, badania, praktyka, Vol. 18 Nr 1 (2019), 104-129

Kleszczewska-Albińska A. (2020). Zaniedbanie emocjonalne dzieci – symptomy, forma wsparcia w środowisku przedszkolnym. Psychologia rozwojowa, tom 25, nr 3, 33-44

Koszewska I. (2020). O depresji dziś. PZWL, Warszawa

Langer-Fyda M. (2021). W klatce lęku i osamotnienia. Zaniedbanie emocjonalne jako forma krzywdzenia dziecka. https://www.niebieskalinia.pl/aktualnosci/aktualnosci/w-klatce-leku-i-osamotnienia-zaniedbanie-emocjonalne-jako-forma-krzywdzenia-dziecka2 (dostęp dn. 25.02.2025)

Makaruk K., Drabarek K., Popyk A.,Wójcik Sz. (2023). Diagnoza przemocy wobec dzieci w Polsce. Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę, Warszawa

Sierota A. (2025). Zdrowie psychiczne rodzicow nastolatka. Remedium, 9, 25-26. https://remedium-psychologia.pl/zdrowie-psychiczne-rodzicow-nastolatka-.html (dostęp dn. 3.03.2026)

Wojtyna E., Gierczyk M. (2026). Zaniedbanie emocjonalne u dzieci i młodzieży. Mechanizmy rozwojowowe i następstwa psychospołeczne. PWN, Warszawa