Między bliskością a lękiem

Przywiązanie i rozwój emocjonalny to tematy, które bardzo często poruszam w artykułach. Są to istotne zagadnienia, ponieważ od tego, jak będzie wyglądał proces kształtowania się więzi pomiędzy dziećmi a ich rodzicami adopcyjnymi oraz od tego, czy zrealizują one niezbędne zadania rozwojowe, zależy jakość relacji rodzinnych oraz przyszłość dziecka.

U niektórych dzieci adopcyjnych rozwój przywiązania oraz proces poprawy stanu emocjonalnego przybierają formę regularnego, liniowego wzrostu. Dzieci te stopniowo przywiązują się do swoich rodziców i są w coraz lepszej kondycji emocjonalnej. Te postępy stają się źródłem radości i satysfakcji dla ich rodziców.

Trzeba jednak zaznaczyć, że u dzieci z przebytymi urazami i trudnymi doświadczeniami poprawa stanu emocjonalnego i kształtowanie więzi nieczęsto przyjmują formę spokojnego, zrównoważonego wzrostu. Pojawiają się okresy regresji, które mogą stanowić informację o tym, że dziecko w przeszłości nie zrealizowało określonych emocjonalnych zadań rozwojowych. Wspieranie dzieci, by jak najlepiej wykorzystały każdą fazę rozwoju oraz by okresy regresji były skrócone do minimum, jest ważnym zadaniem rodziców adopcyjnych.

Rozwój emocjonalny dzieci adopcyjnych

Dzieci, które późno trafiają do rodzin adopcyjnych oraz te, które mają za sobą trudne doświadczenia, często przejawiają opóźnienia rozwojowe, w tym w zakresie rozwoju emocjonalnego. Zwykle okazuje się, że nie zrealizowały one zadań rozwojowych na wczesnych etapach. Wobec tego potrzeby emocjonalne dziecka mogą nie być zgodne z jego wiekiem metrykalnym. Zaspokojenie wczesnych potrzeb dziecka jest niezbędne, by w przyszłości mogło stać się dojrzałym i zdrowym emocjonalnie dorosłym. Bardzo ważne jest więc umiejętne wsparcie małoletniego w przejściu przez niezbędne fazy emocjonalnego rozwoju:

• Faza pierwsza – na tym etapie dziecko dokonuje rozpoznania, czy jest akceptowane w swoim otoczeniu. Zaczyna też reagować na nie adekwatnie do sygnałów, jakie otrzymuje. Może więc wykształcić pozytywne nastawienie do innych bądź nauczyć się unikania interakcji. W tej fazie dziecko powinno: nauczyć się sygnalizowania swoich potrzeb i odprężania się po ich zaspokojeniu, wykształcić rytuały zasypiania i karmienia oraz odpowiednie poziomy aktywności, zbudować przekonanie, że może polegać na innych oraz że jest warte miłości i opieki. Rodzice adopcyjni, którzy zauważają, że dziecko nie ma zaspokojonej pierwotnej potrzeby akceptacji i bezpieczeństwa, mogą mu pomóc na wiele sposobów, nawet jeśli od dawna nie jest już niemowlęciem. Najskuteczniejsze działania to bieżące zaspokajanie potrzeb dziecka i tworzenie spokojnej, przyjemnej atmosfery. Bardzo ważne jest zagwarantowanie dziecku przewidywalnego otoczenia i chwalenie go za ciekawość świata i dokonywane postępy. Niezbędne jest również okazywanie mu czułości i utrzymywanie kontaktu wzrokowego, dbanie o kontakt fizyczny i zachowanie uregulowanego rytmu dnia.

• Faza druga – w tej fazie dzieci tworzą szczególną, bliską więź psychiczną ze swoimi opiekunami. W naturalnych warunkach odbywa się to między 6.–9. a 16.–29. miesiącem życia. To właśnie w tym okresie dzieci zaczynają reagować dużą niechęcią na oddzielenie od rodzica. Dopiero pod koniec tej fazy nabierają pewności, że rodzic wróci. Dzieci, które do tej pory nie miały nikogo, z kim mogłyby nawiązać silną i długotrwałą więź psychiczną, wchodzą w drugą fazę dopiero, gdy zostaną umieszczone w rodzinie adopcyjnej. Te, które w przeszłości zbudowały więź z innym dorosłym, być może zdołają przenieść ją na nowych rodziców, jednak często są to więzi i style przywiązania obarczone traumą. Aby dziecko mogło przenieść na nowych rodziców bliską i ufną więź, bardzo ważne jest: „udowodnienie” mu, że jest przy nich bezpieczne, ograniczenie ilości stresorów, kontynuowanie metod pielęgnacji i rytuałów, które znało i lubiło, łagodzenie trudnych emocji, udzielanie mu spójnych informacji na temat otoczenia za pomocą własnej mimiki i reakcji, okazywanie bezwarunkowej akceptacji i wyrażanie tego nie tylko słowami, ale i gestami.

• Faza trzecia – na tym etapie dziecko rozwija autonomię i świadomość własnej osoby. Dzieci bez traumatycznych przeżyć w tym okresie nieco odtrącają od siebie bliskich po to, by potwierdzić swoją odrębność. Wciąż jednak potrzebują bliskości rodzica. Ten czas w psychologii rozwojowej określa się mianem kryzysu drugiego roku życia czy też niegdyś buntem dwulatka. Rodzice adopcyjni mogą rozpoznać tę fazę u swojego dziecka po tym, że na każdym kroku stara się ono mieć inne zdanie niż oni. Rodzice powinni reagować w pozytywny sposób na przejawy autonomii i odrębności dziecka, pozwalać mu na dokonywanie samodzielnych wyborów, ustalać bezpieczne zasady i ograniczenia, nadal pobudzać jego ciekawość świata, pozytywne wyrażać się o nim i kształtować jego poczucie własnej wartości.

• Faza czwarta – na tym etapie dziecko w większym stopniu koncentruje się na świecie zewnętrznym, a zdobytą dotychczas wiedzę przekłada na swoje relacje. Bardzo ważna jest dla niego aprobata ze strony innych. Stara się kontrolować swoje zachowanie, ponieważ chce zadowolić rodziców. Przyswaja także ich wartości i zasady. Dziecko kontynuuje rozwój swojej tożsamości, wzrasta jego zaufanie, towarzyskość, samoakceptacja oraz umiejętność współpracy. Jeśli jednak dziecko wykształciło lękowy bądź ambiwalentny styl przywiązania, w tym okresie może potęgować się jego nieufność, ostrożność, wątpienie w siebie oraz niechęć do współpracy. Rodzice, pragnący wesprzeć dziecko w pozytywnym przejściu przez tę fazę, powinni: nagradzać je za podejmowanie inicjatywy, pomagać mu w zwiększaniu wiedzy o sobie samym oraz o świecie, uczyć szacunku do innych i siebie samego, nie unikać wspólnego śmiechu i zabawy, wyznaczać granice, różnicować rolę rodzica i dziecka oraz uczyć wyrażania emocji bez krzywdzenia innych.

• Faza piąta – jeśli dziecko nie jest obarczone trudnymi przeżyciami, faza ta zaczyna się w wieku trzech i pół roku, a kończy około 6.–7. roku życia. Na tym etapie dzieci kontynuują rozwój w sferze identyfikacji płciowej, rozwój tożsamości, ciekawości i wyobraźni. Sposób, w jaki widzą świat, może być bezkompromisowy i apodyktyczny. Bardzo istotne są dla nich relacje rówieśnicze, jednak rodzice nadal stanowią ważny punkt odniesienia. Zaczynają również wyrażać swoją złość werbalnie, a nie poprzez akty fizyczne. Dużą rolę odgrywa ich własny świat fantazji. Dzieci adopcyjne mogą w tym okresie zadawać bardzo dużo pytań o swoją przeszłość i o powody oddzielenia od rodziny biologicznej. W tej fazie istotne jest kontynuowanie tworzenia kronik bądź albumów zawierających różne fakty z życia dziecka, wyrażanie akceptacji dla jego tożsamości, postępowanie według strategii „ja wygrywam, ty wygrywasz”, przyglądanie się fantazjom i wyobrażeniom dziecka na temat jego rodziny biologicznej i zestawianie ich z faktami oraz zdejmowanie z niego poczucia winy za to, jak potoczyła się historia jego rodziny biologicznej.

• Faza szósta – w tym okresie (ok. 7–12 lat) dla dziecka bardzo ważni stają się rówieśnicy i to, by być jak oni. Dzieci adopcyjne zaczynają wyraźnie dostrzegać, że ich historia życia różni się od przeżyć ich rówieśników. Jeśli dziecko w toku swojego życia nauczyło się wycofania i pasywności, to zadaniem rodzica jest wsparcie go w rozwijaniu wytrwałości, pracowitości, odporności na frustrację oraz motywacji do zdobywania umiejętności.

• Faza siódma – jest to czas przypadający na okres dojrzewania. To jedyna faza, w którą dziecko wchodzi niezależnie od stopnia realizacji wcześniejszych zadań rozwojowych. Za wejście w tę fazę odpowiada dojrzewanie płciowe. W tym okresie dziecko intensywnie stara się dowiedzieć, kim jest i czy jest akceptowane przez rówieśników. Odczuwa silną potrzebę przynależności i intensywnie uczy się obcować z innymi ludźmi. Dziecko oddala się od rodziców po to, by doświadczyć swojej autonomii. Stoi przed nim wiele ważnych zadań, np. kształtowanie swojej tożsamości jako odrębnej osoby, ale i członka rodziny adopcyjnej i biologicznej, poznanie swoich preferencji i uzdolnień, zaakceptowanie własnej płci, zbudowanie silnych relacji z rówieśnikami, indywidualizacja systemu wartości, przygotowanie się do odejścia z domu bez zrywania więzi uczuciowych oraz tworzenie pierwszych związków partnerskich. Zadaniem rodziców na tym etapie jest zaakceptowanie niezależności dziecka.

Regresja – powrót do trudnych zachowań

Niektórzy rodzice zauważają, że po okresie emocjonalnego „wzrostu” dziecka oraz dokonywania przez nie licznych postępów nagle dochodzi do pewnego rodzaju załamania tego procesu. Zdarza się, że rodzice reagują na to frustracją, poczuciem porażki oraz brakiem zrozumienia dla sytuacji. W rzeczywistości jednak regresja jest normalnym zjawiskiem w przypadku procesu budowania równowagi emocjonalnej i bezpiecznego przywiązania u dzieci adopcyjnych. To, na czym w tym trudnym okresie powinni koncentrować się rodzice, to wspieranie dziecka w odzyskaniu równowagi i zdolności dalszego budowania bliskości i przywiązania.

Większość dzieci adopcyjnych ma za sobą trudne doświadczenia. Niektóre pamiętają o nich w sposób świadomy, a u innych – zwłaszcza tych, które traum doświadczyły w bardzo wczesnym dzieciństwie – zapisały się one w układzie nerwowym. Kiedy dziecko trafia do rodziny adopcyjnej, zdarza się, że pewne, często nieoczywiste wydarzenia, przypominają mu o przeżytym urazie. Wspomnienia te mogą również pojawiać się bezwiednie, bez żadnych zewnętrznych bodźców. Niektóre dzieci doświadczają regresji w okolicach rocznicy trudnych wydarzeń. Jeśli np. pamiętają, że zostały zabrane z domu, gdy zaczynała się wiosna, w tym właśnie czasie mogą potrzebować dodatkowego wsparcia. W następstwie powrotu trudnych wspomnień dziecko znów czuje się zagrożone. Jego umysł reaguje tak, jak wtedy, gdy doświadczało traumy, a co za tym idzie wraca do starych mechanizmów radzenia sobie, do których bardzo często należy walka, wycofywanie się, dysocjacja itd.

Regresja może wystąpić również dlatego, że dziecko boi się ponownie komuś zaufać. Czuje, że obdarzając drugą osobę miłością i zaufaniem, staje się bezbronne. Zdarza się, że w początkowym etapie dzieci zachowują się wobec rodziców adopcyjnych w sposób ciepły i ufny, jednak w pewnym momencie zauważają (czasem nie odbywa się to na poziomie świadomym), że w ten sposób pozbawiają się broni, którą w trudnych czasach stanowiło wycofanie, obojętność, nieprzywiązywanie się itd. W efekcie stają się kontrolujące, nieposłuszne i zdystansowane.

Niektórzy rodzice w takiej sytuacji czują się bardzo zranieni i zaczynają obwiniać dziecko bądź całkowicie zmieniają swoją strategię wychowawczą.

Jak wspierać dziecko w okresach regresji?

Aby skutecznie wspierać dziecko adopcyjne w trudnych dla niego momentach, bardzo ważne jest skoncentrowanie się na własnym stanie emocjonalnym. Należy pochylić się nad swoimi potrzebami oraz korzystać ze wsparcia bliskich. Rodzice adopcyjni powinni również posiadać wiedzę na temat mechanizmów emocjonalno-poznawczych zachodzących u dzieci z doświadczeniem traumy i zerwania więzi. Dzięki temu są w stanie nie interpretować zachowań dziecka jako wymierzonych w nich samych i zachować równowagę emocjonalną, która jest ich dziecku bardzo potrzebna.

Gwałtowne reakcje emocjonalne rodziców bądź radykalna zmiana metod wychowawczych – „od teraz za każdy wybuch złości dostajesz szlaban na bajki!” – mogą jedynie pogłębić problem. Rodzice nie muszą wprowadzać nowych strategii. Czasem pomocny okazuje się natomiast powrót do stosowanych we wczesnych etapach sposobów budowania bezpiecznego przywiązania. Może to być np. kołysanie dziecka jak niemowlęcia, spędzanie czasu na wspólnym czytaniu książeczek, a nawet karmienie butelką i podejmowanie innych zachowań, których celem jest pokonanie emocjonalnego dystansu i zwiększenie poczucia bezpieczeństwa u dziecka.

Warto również wspierać dziecko w rozumieniu tego, co się z nim dzieje i poszukiwaniu sposobów na obniżanie napięcia. Rodzic może np. powiedzieć: „Kiedy tak wiele myślisz o tej sytuacji, twój organizm zużywa mnóstwo energii, dlatego możesz czuć się zmęczony i bez sił. Dobrym sposobem może być skupienie się na układaniu zabawek na półce albo wspólna gra w piłkę. Może ci to pomóc uspokoić się i odzyskać energię”.

W czasie regresji bardzo ważne jest dbanie o potrzeby dziecka związane ze snem, zdrowym odżywianiem, odpoczynkiem i ruchem. Dobrze jest również podejmować działania, których celem jest sprawienie dziecku przyjemności, np. ugotowanie ulubionego posiłku czy wspólna gra w planszówkę. Może się tu sprawdzić stworzenie listy przyjemności i korzystanie z niej w trudnych chwilach. Celem ma być jednak okazanie dziecku wsparcia i miłości oraz dodanie mu otuchy w trudnych chwilach, a nie zachęcanie go do kompulsywnego uciekania od rzeczywistości, np. poprzez wielogodzinne granie w gry komputerowe.

Budowanie bezpiecznej więzi w rodzinie adopcyjnej to jedno z jej kluczowych zadań. W tym procesie niezbędna jest cierpliwość, uważność, empatia, umiejętność dbania o własne zasoby oraz gotowość i zrozumienie dla wielokrotnego wracania do podstaw. Każda faza rozwoju emocjonalnego, niezależnie od tego, czy jest przeżywana z opóźnieniem, czy też w odpowiednim czasie, pozwala dziecku na nadrobienie wcześniejszych braków i wzmocnienie odporności psychicznej. Dlatego tak ważna jest spokojna, przewidywalna i pełna otwartości obecność rodziców na każdym etapie rozwoju dziecka.

Bibliografia

Gray D.D. (2021). Adopcja i przywiązanie, Gdańsk.

Modlibowska M. (2020). Odczarować adopcję. Przewodnik dla tych, którzy chcą odnaleźć swoje dziecko i zostać rodzicami, Warszawa.