Konspekty sesji TraumaPlay (cz. 1)

Konspekt sesji TraumaPlay krok po kroku

Tak dla przypomnienia TraumaPlay to terapia wykorzystująca aktualną wiedzę na temat neurobiologii zabawy i traumy, opiera się na teorii przywiązania i pozwala na elastyczne stosowanie zarówno metod niedyrektywnych, jak i dyrektywnych. Przygotowanie przed sesją polega na określeniu celów sesji oraz potrzebnych materiałów.

• Cel sesji: Stabilizacja, budowanie bezpieczeństwa, mapowanie zasobów i delikatne wprowadzenie elementów narracji przez zabawę (bez ekstrapolacji do ekspozycji, jeśli okna tolerancji są wąskie, czyli tylko w zakresie faktycznie przebadanych warunków).

• Materiały: 

– Bezpieczeństwo: piaskownica, miniaturowe figurki, klocki, domek, pacynki, sensoryczne gadżety (piłki antystresowe, plastelina, slime). 

– Regulacja: obrazki skali emocji, koło emocji, timer wizualny, karty „stop–start–spokój”. 

– Narracja: kartki, flamastry, komiksy w kratkę, kostki do opowiadania (Story Cubes), pudełko „mocy bohatera”. 

– Relacja: naklejki, karta „zasady zabawy”, koszyk „wyborów”.

• Plan bezpieczeństwa: Jasne zasady, wspólny sygnał przerwy, przygotowane „stacje kojenia” (np. kącik koca, zapach, ciężki koc).

• Struktura sesji (50–60 min).

1. Wejście i regulacja wstępna (5–7 min).

– Cel: Obniżyć pobudzenie, nadać przewidywalność.

W tej części sesji najważniejszymi elementami są: 

– Powitanie przez terapeutę: „Miło Cię widzieć. Na dziś mamy kilka rodzajów zabawy. Ty wybierasz, od czego zaczniemy”. 

– Zasady wprowadzone przez terapeutę: „W tym pokoju mamy trzy zasady: poczucie bezpieczeństwa, używanie słów, kiedy coś jest za trudne, przerwy – gdy timer to pokaże”. 

– Sygnał przerwy: „Jeśli poczujesz „za dużo”, pokażesz mi kartę pauzy albo powiesz „stop”.

– Interwencje: ćwiczenia oddechowe przez zabawę (np. „dmuchanie świeczek”), ruch bilateralny (naprzemienne dotykanie kolan), „termometr uczuć” do sprawdzenia poziomu pobudzenia.

2. Budowanie bezpieczeństwa i sprawczości przez zabawę na wybór (8–10 min).

– Cel: Umocnić poczucie kontroli i kompetencji.

– Aktywność: „Koszyk wyborów” – dziecko wybiera 2–3 aktywności (np. pacynki, klocki, piasek).

– Schemat: 

I krok: Wzmocnienie sprawczości: „Widzę, że wybrałeś pacynkę lisa. Co lis potrafi robić, gdy potrzebuje spokoju?”. 

II krok: Nazwy umiejętności: „Nazywamy to „supermocą spokoju” – pokażesz mi, jak jej używasz?”.

III krok: Techniki: etykietowanie zasobów, mikronarracje o bohaterze, humor i metafora.

3. Mapowanie emocji i ciała (8–10 min).

– Cel: Rozpoznawanie i tolerowanie doznań; łączenie ciała–emocji.

– Aktywność:

– Koło emocji w ruchu: dziecko wybiera emocję i pokazuje ją pacynką/klockami; następnie „łagodzenie” tej emocji sensorycznym rekwizytem. 

– Mapa ciała: prosta sylwetka; kolorowanie miejsc napięcia i „miejsc mocy”.

– Schemat: 

I krok: Normalizacja: „Ciało czasem mówi „uważaj”. Umówmy się, że jeśli ciało mówi „za dużo”, robimy pauzę.” 

II krok: Uziemianie: „Nazwij 3 rzeczy, które widzisz; 2 rzeczy, których dotykasz oraz 1 dźwięk”.

W przypadku wysokiej dysregulacji: krótsze cykle (2 min pracy, 1 min regulacji), ograniczenie bodźców.

4. Delikatna narracja przez zabawę symboliczno-
-chroniącą (10–12 min).

– Cel: Uzewnętrznianie trudnych treści w bezpiecznej formie; bez nadmiernej ekspozycji.

– Aktywność: 

– Sandtray Therapy: „Bohater i Przeszkody”: figurki wybierają przeszkodę (np. „ciemny las”), pomocników, narzędzia; terapeuta odzwierciedla sekwencję (Sweeney, 2021). 

– Komiks 3–panelowy: Panel 1 „Przed”, Panel 2 „Trudne”, Panel 3 „Co pomaga teraz”.

– Schemat: 

I krok: Uprawomocnienie: „To historia o bohaterze, który przeszedł przez trudne rzeczy. Możemy zdecydować, ile szczegółów dziś opowiemy”. 

II krok: Granice ekspozycji: „Kiedy dotykamy trudnych momentów, robimy to jak przez szybę – oglądamy z daleka i wracamy do bezpiecznego miejsca”.

III krok: Zasada: Jeśli pojawia się intensywna aktywacja, natychmiast powrót do regulacji i zasobów.

5. Konsolidacja zasobów i plan bezpieczeństwa (8–10 min).

– Cel: Wzmocnić strategie samoregulacji, przygotować mini plan na tydzień.

– Aktywność: 

– Pudełko mocy bohatera: dziecko wkłada karteczki z „co pomaga”: oddech 4–6 (relaksacyjna technika oddechowa, polegająca na wdychaniu powietrza nosem przez 4 sekundy i powolnym wydychaniu go ustami przez 6 sekund), nacisk dłoni, ulubiona muzyka, hasło „stop”. 

– Próba (Rehearsal): krótkie odgrywanie „co zrobię, gdy coś się wydarzy”.

– Schemat: 

– Przejrzystość: „Masz trzy narzędzia, których możesz użyć w domu i w szkole. Które chcesz ćwiczyć najpierw?”.

6. Zamknięcie i przygotowanie przejścia (5–8 min).

– Cel: Obniżenie pobudzenia, domknięcie, przewidywalność kolejnej sesji.

– Aktywność: 

– Rytuał wyjścia: „3 pozytywne rzeczy z dziś, 1 rzecz do ćwiczenia w domu”. 

– Timer wygaszający: minutka „spokoju” z sensorykiem.

– Skrypt dla rodzica (krótko w drzwiach): 

– Neutralny update: „Dziś ćwiczyliśmy rozpoznawanie napięcia w ciele i trzy narzędzia samoregulacji. Proszę wspierać krótką praktykę (2× dziennie po 2 min)”.

Mini protokół reagowania na dysregulację oraz monitorowanie postępu w trakcie sesji

– Sygnał stop: dziecko podnosi kartę; terapeuta mówi: „Widziałem sygnał. Wracamy do spokoju”.

– Reset: 30–60 sekund ćwiczenia bilateralnego + oddech 4–6 + kontakt z bodźcem neutralnym (tekstura, zapach).

– Skalowanie: „Na skali 0–10, gdzie jesteś teraz?” jeśli >6 oznacza to koniec narracji, przejście do zasobów.

– Powrót: „Gdy skala spadnie do 4 lub mniej, decydujemy: kontynuujemy czy odkładamy na kolejny raz”.

Postępy w trakcie sesji możemy monitorować za pomocą: 

• Szybkich markerów, takich jak: 

– Regulacja: czas potrzebny na uspokojenie, częstotliwość sygnałów „stop”,

– Sprawczość: liczba spontanicznie proponowanych „narzędzi” przez dziecko,

– Narracja: zdolność do utrzymania zewnętrznej opowieści bez przerywania regulacji.

• Narzędzi, takich jak: 

– Skala emocji w teczce dziecka (0–10), 

– Krótkie notatki ABC (Antecedent–Behavior–Consequence), 

 – „Mapa zasobów” aktualizowana co sesję.

Modyfikacje w zależności od profilu dziecka

– Młodsze dzieci (4–6 lat): więcej pacynek, mniej słów; krótsze segmenty (max 5 min); rytuały piosenek.

– ADHD: aktywności ruchowe co 5–7 min; stojący stolik; zadania z natychmiastowym feedbackiem.

– ASD: przewidywalne sekwencje, jasny harmonogram obrazkowy, ograniczona stymulacja; dosłowne skrypty.

– Wysoka aktywacja/trauma złożona (np. chroniczne doświadczenia przemocy): większy nacisk na stabilizację i zasoby; narracja tylko symboliczna, bez szczegółów zdarzenia.

Krótka lista kontrolna terapeuty 

– Plan: cel sesji jasny i mierzalny? 

– Bezpieczeństwo: zasady i sygnał przerwy ustalone? 

– Regulacja: przygotowane 3 techniki (oddech, bilateralny ruch, sensoryk)? 

– Zabawa: dostępne opcje wyboru (min. 3 różne kanały)? 

– Narracja: narzędzie symboliczne gotowe (piasek/komiks/pacynki)? 

– Zasoby: pudełko mocy uzupełnione o min. 3 strategie? 

– Zamknięcie: rytuał wyjścia i plan domowy (2×2 min) przekazany?

Konspekt sesji dla dziecka 8-letniego po traumie przemocy domowej

Profil dziecka: 8 lat, doświadczenie przemocy domowej, obecnie w bezpiecznym środowisku (opieka matki, wsparcie szkoły).

Cel sesji: Stabilizacja emocjonalna, budowanie poczucia bezpieczeństwa, wprowadzenie narracji symbolicznej, rozwijanie zasobów samoregulacyjnych.

Czas trwania: 50–60 minut.

Struktura sesji

1. Wejście i regulacja wstępna (5–7 min).

Powitanie: „Cieszę się, że jesteś. Dziś mamy kilka zabaw, które pomogą ci poczuć się spokojniej”.

Zasady: wspólny sygnał przerwy („stop” lub karta pauzy), zasada bezpieczeństwa rąk i ciała.

Ćwiczenie regulacyjne: „Dmuchanie świeczek” – dziecko dmucha na papierowe świeczki, ćwicząc oddech 4–6.

2. Budowanie bezpieczeństwa i sprawczości (8–10 min).

Aktywność: „Koszyk wyborów” – dziecko wybiera zabawę (pacynki, klocki, piasek).

Cel: Wzmocnienie poczucia kontroli.

Skrypt: „Widzę, że wybrałeś pacynkę lwa. Jaką moc ma lew, kiedy chce się czuć bezpiecznie?”.

3. Mapowanie emocji i ciała (8–10 min).

Aktywność: Mapa ciała – dziecko koloruje miejsca napięcia i „miejsca mocy”.

Skrypt: „Ciało czasem mówi: «uważaj». Pokaż mi, gdzie czujesz napięcie, a gdzie czujesz siłę”.

Cel: Rozpoznawanie doznań somatycznych i emocji.

4. Narracja symboliczna (10–12 min).

Aktywność: Sandtray Therapy „Bohater i przeszkody” – dziecko wybiera figurki, które reprezentują bohatera, przeszkody i pomocników (Sweeney, 2021).

Skrypt: „To historia o bohaterze, który przeszedł przez trudne rzeczy. Możemy zdecydować, ile szczegółów dziś opowiemy”.

Cel: Uzewnętrznienie trudnych treści w bezpiecznej formie.

5. Konsolidacja zasobów (8–10 min).

Aktywność: „Pudełko mocy bohatera” – dziecko wkłada karteczki z narzędziami samoregulacji (oddech, nacisk dłoni, hasło «stop»).

Skrypt: „Masz trzy narzędzia, których możesz użyć w domu i w szkole. Które chcesz ćwiczyć najpierw?”

Cel: Wzmocnienie strategii radzenia sobie.

6. Zamknięcie i przejście (5–8 min).

Rytuał wyjścia: „Powiedz mi 3 pozytywne rzeczy z dziś i 1 rzecz, którą chcesz ćwiczyć w domu”.

Informacja dla rodzica: „Dziś ćwiczyliśmy rozpoznawanie napięcia w ciele i trzy narzędzia samoregulacji. Proszę wspierać krótką praktykę (2× dziennie po 2 min)”.

Podczas sesji należy pamiętać o mini protokole reagowania na dysregulację:

• Sygnał stop: dziecko podnosi kartę pauzy.

• Reset: 30–60 sekund ćwiczenia bilateralnego + oddech 4–6.

• Skalowanie: „Na skali 0–10, gdzie jesteś teraz?” jeśli >6 oznacza to koniec narracji, przejście do zasobów.

• Monitorowanie postępu.

• Regulacja: czas potrzebny na uspokojenie.

• Sprawczość: liczba spontanicznie proponowanych narzędzi.

• Narracja: zdolność do utrzymania opowieści symbolicznej bez przerywania regulacji.

Podsumowanie 

Każda sesja TraumaPlay wymaga określenia celu, potrzebnych materiałów, profilu dziecka, planu bezpieczeństwa oraz odpowiedniej struktury. W schemacie sesji bardzo istotną rolę odgrywają następujące elementy: wejście i regulacja wstępna, budowanie bezpieczeństwa i sprawczości przez zabawę na wybór, mapowanie emocji i ciała, narracja przez zabawę symboliczno-chronioną, konsolidacja zasobów oraz zamknięcie i przygotowanie przejścia. Należy pamiętać również o zastosowaniu mini protokołu reagowania na dysregulację oraz monitorowaniu postępu w trakcie sesji. Istotne są również modyfikacje sesji w zależności od profilu dziecka, jego wieku oraz współwystępujących zaburzeń, jak ASD lub ADHD.

Bibliografia

Goodyear-Brown P., Trauma i terapia przez zabawę. Pomaganie dzieciom w zdrowieniu, Wyd. Difin, Warszawa, 2024.

GoodyearBrown, P., Trauma and Play Therapy: Helping Children Heal, Wydawnictwo: Routledge, New York, 2019.

Ray, D.C., Lee, K.R., Meany-Walen, K.K., Carlson, S.E., Carnes-Holt, K.L., & Ware, J.N., Use of toys in child-centered play therapy. International Journal of Play Therapy, 22(1), 43–57, 2013.

Schwartz, R.C., & Sweezy, M., Internal family systems therapy. Guilford Publications, 2019.

Sweeney, D.S., Sandtray therapy. In H.G. Kaduson & C.E. Schaefer (Eds.), Play therapy with children: Modalities for change (pp. 9–24). American Psychological Association, 2021.

Ewelina Prędka-Pawlun – psycholog – terapeuta skoncentrowany na rozwiązaniach, trener technik pamięciowych dla dzieci i młodzieży, terapeuta metodą EEG Biofeedback, diagnosta ADHD oraz certyfikowany diagnosta ADOS-2.