Jak pracować z młodzieżą?

Agata Sierota

Nauczyciele napotykają na różnego typu problemy, które utrudniają realizację przedmiotu i często zakłócają społeczne życie szkoły. Prowadzący lekcje często wspominają o zachowaniach, które dezorganizują pracę nauczyciela i często są niepokojące ze względu na poziom agresji czy znamiona uzależnień. Pomimo wielu programów, szkoleń dla kadry pedagogicznej, wciąż borykają się oni z podstawowymi problemami jak brak autorytetu w klasie, brak motywacji uczniów do nauki czy ich niewłaściwe zachowanie.

Z rozmów z nauczycielami

Analizując, podczas szkoleń (wiele z opisywanych w artykule doświadczeń i sposobów rozwiązań zaczerpnięto z realizowanego cyklu szkoleń dla kadry nauczycielskiej szkół gimnazjalnych, licealnych oraz szkół specjalnych w ramach projektu „Świadomy nauczyciel, czyli nowoczesna kadra oświatowa w szkołach powiatu legionowskiego”, LO im. M. Konopnickiej w Legionowie) i rozmów indywidualnych, wypowiedzi nauczycieli oraz treści prowadzonych przez nich ankiet wśród młodzieży, łatwo zauważyć dwie grupy dydaktyków. Pierwsza, to nauczyciele, opowiadający o różnych problemach występujących w klasach, które uczą, podchodzący do trudności zadaniowo. Traktują je jako wyzwanie, sami tworzą ankiety, by poznać problem, chętnie poszukują doświadczeń kolegów i koleżanek, by z nich skorzystać. Druga grupa, wyraźnie ukazuje swoją bezradność w pracy z młodzieżą, jako powody podając często „trudne charaktery” uczniów i nieprawidłowe wychowanie przez rodziców. Pozytywne rozwiązania prezentowane przez innych uważają często za nierealne w odniesieniu do ich uczniów. Zdarzają się podczas szkoleń konfrontacje, gdy ta sama klasa okazuje się być inaczej spostrzegana przez nauczycieli. Różnice te wynikają z odmiennych relacji, jakie powstają między uczniami a dydaktykiem. 

Pierwszy kontakt z klasą

Nauczyciele wielokrotnie podkreślają, że bardzo ważny jest pierwszy kontakt z klasą. Przedstawienie grupie własnych oczekiwań, pytania o oczekiwania młodzieży budują dobry początek relacji. Nauczyciel, który jest  życzliwy wobec uczniów, otwarty, ale jednocześnie stanowczy i pewny siebie, zwykle lepiej ocenia swoje kontakty z klasą niż nadmiernie surowy czy – zbyt przyjacielski. Gdy minie dłuższy okres pracy z daną grupą, pomimo znajomości sposobów i technik poprawy relacji oraz poznawanych, np. nabytych w ramach szkoleń,  nie są one łatwe do wprowadzenia. Głównym problemem jest wówczas przełamanie istniejących już schematów zachowań grupy oraz konsekwencja we wprowadzanych zmianach. Dydaktycy, którzy potrafią przed sobą przyznać się do trudności w komunikacji, wyrażaniu emocji czy byciu konsekwentnym, po pewnym czasie przy wsparciu ze strony doświadczonych koleżanek/kolegów lub specjalistów, zauważają poprawę relacji z tzw. trudnymi klasami. Nauczyciele często wskazują na ważną rolę w kontakcie z młodzieżą: poczucia humoru, znajomości trendów ogólnie pojętej mody, a także wykorzystania w ramach przedmiotu wiedzy i możliwości, jakie daje internet. Wielu wychowawców kontaktuje się ze swoimi uczniami przez portale społecznościowe i twierdzi, że młodzieży łatwiej jest zdobyć się na szczerość, czy zgłosić problem w takiej formie. Mówią oni o nawiązaniu bliższych relacji z grupą poprzez uczestniczenie w wirtualnej społeczności, która obecnie jest dla uczniów bardzo ważna.

Motywowanie uczniów

Doświadczenia nauczycieli w zakresie motywowania uczniów do nauki pokazują, że dobre rezultaty w postaci wyższych ocen i większego zainteresowania przedmiotem przynosi przedstawienie uczniom korzyści, jakie w przyszłości może przynieść im wiedza z tego konkretnego obszaru. Prowadzący lekcje niestety często z tego rezygnują, tłumacząc to brakiem czasu. Wspólne poszukiwanie praktycznych zastosowań zdobytej wiedzy, stało się podstawowym elementem lekcji wielu nauczycieli. Relacjonują oni wzrost motywacji i większe skupienie uczniów na zajęciach. Postawa nauczyciela, który nie stara się straszyć złą oceną, ale mówi: „to twoja decyzja, na ile nauczysz się angielskiego, ale jeśli poważnie myślisz o piłce nożnej, to znajomość języka naprawdę może ci być potrzebna”, bywa bardziej skuteczna. Z opinii nauczycieli, pozytywne rezultaty przynoszą indywidualne rozmowy na temat braku motywacji, prowadzone przez nauczycieli przedmiotowych. Próby nieoceniającego podejścia do ucznia i zrozumienia, na czym polega problem, w wielu sytuacjach powodują większe starania ucznia. Ważnych danych mogą dostarczać anonimowe ankiety przeprowadzane online w niektórych szkołach, gdzie uczniowie odpowiadają m.in. na pytanie: jakie przedmioty są dla nich najłatwiejsze, najtrudniejsze i dlaczego, oraz samodzielnie wypisują, na co może w przyszłości przydać się nauka danego przedmiotu. Te treści można wykorzystać w czasie lekcji, by wspierać motywację uczniów.

Jak skupić uwagę uczniów?

Przy utrzymywaniu skupienia uczniów na lekcji ma znaczenie asertywny sposób mówienia i komunikacja niewerbalna: krótkie, proste, stanowcze komunikaty z prośbą o uwagę, patrzenie w oczy, wyprostowana postawa – to czasem niedoceniane, ale skuteczne sposoby uzyskania uwagi w klasie. Zaskakujące przykłady do omawianych na lekcji treści, a także dostosowane żarty w grupach młodzieży, prowadzą do większego skupienia uwagi na lekcji, a także zadowolenia uczniów, wyrażanego w ankietach. Wielu nauczycieli twierdzi, że im w większym stopniu uczniowie mają wrażenie wpływu na to, co dzieje się w szkole, tym bardziej są zaangażowani.

Niewłaściwe zachowanie

Nauczyciele, którzy mają dobry kontakt z uczniami, doświadczają na lekcjach problemów innego typu niż ci, których młodzież nie darzy sympatią. U nauczycieli ogólnie lubianych, częściej lekcje dezorganizują ujawniające się konflikty między uczniami, niż zachowania, które mają na celu utrudnianie prowadzenia lekcji. Jak sobie radzą nauczyciele z rożnego typu zachowaniami zakłócającymi przebieg lekcji? Przykład: Na lekcji uczeń zaczął włączać dźwięki telefonu, wulgarnie odnosił się do kolegów i prowadzącego lekcje. Nauczyciel po zakończeniu lekcji poprosił go o zostanie w klasie i powiedział: „Nie baw się telefonem na następnej lekcji i nie odnoś w taki sposób do kolegów. Mam wrażenie, że coś się u ciebie trudnego dzieje, jakbyś chciał o tym porozmawiać, przyjdź do mnie”. Wielu nauczycieli, którzy niewłaściwe zachowania młodzieży odbierali jako sposób na wyrażanie problemów, a nie – jako osobistą zniewagę czy wyraz trudnego charakteru ucznia, podczas rozmów uzyskiwało więcej szczerych odpowiedzi i często w ich odczuciu, zmianę zachowania ucznia na lekcji. Wielu nauczycieli skarży się na wulgarny język uczniów. Jedna z nauczycielek zastosowała za zgodą dyrekcji „Lekcję wulgaryzmów”. Opierając się na paradoksie terapeutycznym M. Ericksona (Haley, 1995), na lekcji wychowawczej nakazała formułować zdania z wulgaryzmami. Lekcję kończyła dyskusja mająca uświadomić uczniom, że wulgaryzmy, oprócz funkcji obrażania/urażania innych, powodują nawykową negatywną autoprezentację, której trudno się szybko oduczyć będąc w ważnej dla siebie sytuacji, np. starając się o pracę.

Konflikty i agresja między uczniami

Przy dużej liczbie konfliktów rówieśniczych w niektórych szkołach wprowadzono mediacje rówieśnicze (Sierota, 2019), co zmniejszyło skalę nieporozumień między uczniami. Przy zachowaniach typowo agresywnych dobre rezultaty przynosi wprowadzony w szkole Trening Zastępowania Agresji (Goldstein, Glick, Gibbs, 2018). Pozytywne efekty przynosi prowadzony regularnie w danej klasie trening asertywności (Król-Fijewska, 1993). Jest to dość prosta metoda, która nie wymaga jak TZA certyfikatów i może być z powodzeniem prowadzona przez wychowawców czy pedagoga szkolnego. Właściwie w większości klas pojawiają się uprzedzenia i jeden lub mała grupka uczniów pełni rolę kozła ofiarnego. Bardzo ważna jest obserwacja klasy pod względem tego typu relacji. Bywa, że wychowawcy, mający dobry kontakt z klasą, często nie zauważają tego problemu na swoich lekcjach, gdyż klasa instynktownie ich nie ujawnia. Rozmowy wychowawcy z nauczycielami przedmiotów o ich spostrzeżeniach, pozwalają na diagnozę, czy w klasie ten problem istnieje. Dobrym źródłem informacji są anonimowe ankiety, gdzie uczniowie wypowiadają się na temat traktowania ich przez kolegów i koleżanki. Zostając wychowawcą klasy, warto od początku uświadomić uczniom, że akty agresji czy używanie środków odurzających będzie miało skutki nie tylko w postaci zawiadomienia rodziców, ale także – prewencyjno-prawne i dokładnie je przedstawić. W wielu sytuacjach skuteczne jest zawieranie kontraktów i spotkania interwencyjne (Haley, 1995).

Inspiracje

Dostępnych jest wiele publikacji adresowanych do dydaktyków, dotyczących omawianych powyżej problemów. Oto kilka pozycji polecanych przez nauczycieli:

Brophy J., Motywowanie uczniów do nauki, PWN, Warszawa, 2011 – praktyczne sposoby motywowania uczniów oraz rozwijania u każdego ucznia motywacji indywidualnej.

Kiełczewska A.K., Żmijska H., Jankowski B., Jaroszewska M., Sposoby na trudne zachowania uczniów. Utrzymanie dyscypliny w klasie, kultura osobista uczniów, zawieranie kontraktów szkolnych, Wydawnictwo Forum (Rabee), Warszawa, 2015 – m.in. scenariusze zajęć i spotkań indywidualnych, zajęć warsztatowych i interwencyjnych.

Steward J., Jak sobie radzić ze złością. Treningi dla nastolatków. Scenariusze i karty pracy dla uczniów, Fraszka Edukacyjna, Otwock, 2007 – ciekawe propozycje ćwiczeń dla młodzieży, z powodzeniem przetestowane w praktyce.

Zubrzycka-Maciąg T., Trening asertywności w kształceniu pedagogicznym, UMCS, Lublin, 2011 – program rozwoju asertywności, dostarczający wychowawcom i nauczycielom przedmiotowym kierunków praktycznych rozwiązań sytuacji problemowych w szkole.

Nauczyciele znajdują też wiele ciekawych materiałów praktycznych dotyczących pracy z młodzieżą na stronie Ośrodka Rozwoju Edukacji www.ore.edu.pl.

Zakończenie

Prezentowane doświadczenia nauczycieli można włączyć do bazy dobrych praktyk, które mogą być pomocne w radzeniu sobie z niektórymi trudnościami w pracy z młodzieżą. Nie wyczerpują one różnorodności problemów, z jakimi borykają się nauczyciele. 

Bibliografia:

Goldstein A.P., Glick B., Gibbs J.C., ART. Program zastępowania agresji, Instytut Amity, Warszawa, 2018. 

Haley J., Niezwykła terapia: techniki terapeutyczne Miltona H. Ericksona, GWP, Sopot, 1995.

Król-Fijewska M., Trening asertywności, Instytut Psychologii Zdrowia PTP, Warszawa, 1993.

Sierota A., Mediacje rówieśnicze. Remedium 6/2019.

Autorka jest doktorem nauk humanistycznych, psychologiem, wieloletnim pracownikiem Instytutu Psychologii UMCS Lublin oraz placówek pomocy społecznej, zmagających się m.in. z problemem uzależnień. Obecnie współpracuje z redakcjami StrategieJST, Niebieska Linia, szerząc i popularyzując wiedzę psychologiczną.