Fobia szkolna u nastolatków

Przemysław Kaca

Funkcją szkoły, oprócz edukacji, jest również stymulacja rozwoju umiejętności społecznych, umiejętności rozwiązywania problemów, budowania dojrzałych relacji emocjonalnych, a także kształtowania samooceny ucznia. Są sytuacje, kiedy szkoła negatywnie oddziałuje na rozwój osobowościowych cech dziecka, stając się źródłem lęku i permanentnego stresu. Na rozwój fobii szkolnej mają wpływ traumatyczne doświadczenia szkolne związane z mobbingiem rówieśniczym i innymi formami przemocy, w tym doznawanej w kontaktach z nauczycielami.

Fobia szkolna – objawy

Fobia szkolna jest zaburzeniem lękowym, objawiającym się silnym lękiem związanym z pójściem do szkoły, dotyka dzieci i młodzież w każdym wieku. Należy do fobii społecznych. Specjaliści określają ją również jako skolionofobię bądź didaskaleinofobię. Jest to stan długotrwały, a nie jednorazowa obawa przed pójściem do szkoły. Przeżywany przez dziecko lęk skupia się wokół obaw związanych z kontaktami zarówno rówieśniczymi, jak i z nauczycielami, a także z odrzuceniem, negatywną oceną czy ośmieszeniem. Fobia szkolna może się wiązać również z reakcjami innych uczniów na określoną cechę dziecka bądź odmienny wygląd, strój czy brak konkretnych dóbr materialnych. Lęk może przejawiać się w sferze fizjologicznej, behawioralnej, psychicznej i społecznej. Wśród dolegliwości dziecka w napadach fobii szkolnej mogą występować bóle brzucha, nudności, wymioty, duszności, drżenie dłoni, przyspieszone bicie serca czy atak paniki. W niektórych sytuacjach można zaobserwować również płaczliwość, tiki, zaburzenia snu czy moczenie nocne. Do tego dochodzić mogą zachowania agresywne bądź wycofujące. Dziecko może izolować się od rówieśników oraz domowników, wagarować i uciekać w zachowania ryzykowne, np. spożywanie alkoholu, sięganie po narkotyki czy zamykanie się w przestrzeni online. Skutkiem przedłużających się sytuacji stresogennych może być depresja, która dotyka coraz młodsze dzieci. 

Jak pomóc?

U dziecka, u którego pojawiają się objawy fobii szkolnej, istotne jest zdiagnozowanie zaburzenia. W przypadku, gdy nie jesteśmy samodzielnie w stanie pomóc dziecku przejść przez tę trudną sytuację, warto udać się do psychologa dziecięcego. Fobia szkolna wymaga działania kompleksowego – współpracy rodziców ze szkołą i terapeutą. Niejednokrotnie konieczna jest psychoterapia (behawioralno-poznawcza bądź psychodynamiczna) i farmakoterapia. W sytuacji, gdy psycholog czy psychoterapeuta zasugeruje konsultację psychiatryczną, mogą być wdrożone leki przeciwlękowe i przeciwdepresyjne. Pomóc mogą również techniki relaksacyjne i ćwiczenia oddechowe. 

• Psychoterapia poznawczo-behawioralna: uczy pacjenta radzenia sobie z lękiem, a także reakcji na stresujące sytuacje. Wyposaża również w techniki relaksacyjne. 

• Psychoterapia psychodynamiczna: rozpoznaje wszystkie uwarunkowania mogące wpływać na fobię szkolną, a następnie dobiera właściwą formę terapii. 

• Wsparcie farmakologiczne: w niektórych sytuacjach psychiatra może przepisać leki pomagające zmniejszyć poziom lęku i objawy fobii. 

• Zaangażowanie rodziny: terapia angażująca całą rodzinę ma wyższą skuteczność. 

Jak przebiega diagnoza fobii szkolnej? 

1. Wywiad kliniczny: przeprowadza go psycholog lub psychiatra. Etap ten obejmuje rozmowę z nastolatkiem i jego rodziną w celu zebrania informacji o objawach, ich nasileniu oraz kontekście występowania.

2. Badania psychologiczne: stosuje się testy psychometryczne do oceny poziomu lęku, objawów depresyjnych i innych zaburzeń mogących towarzyszyć fobii szkolnej.

3. Współpraca z otoczeniem: istotna jest komunikacja z nauczycielami i psychologiem szkolnym, co daje możliwość uzyskania informacji o funkcjonowaniu nastolatka w środowisku szkolnym. 

Zmiana szkoły i proces adaptacji

W sytuacji zmiany szkoły, od dziecka wymaga się umiejętności adaptacyjnych. Co może utrudniać dziecku zaaklimatyzowanie się w nowym miejscu? Cechy osobowościowe dziecka, w szczególności lęk przed krytyką, odrzuceniem i ośmieszeniem, nieśmiałość, zaniżona samoocena, tendencje do izolacji czy niski poziom asertywności. Zmieniając środowisko szkolne, dziecko ponownie buduje rówieśniczą sieć społeczną, a także poszukuje swojego miejsca w grupie, ucząc się nowych ról w klasie i szkole. Dziecko narażone jest przy tym na porażki, a nawet na kompromitację w grupie rówieśniczej. Osoby te w trakcie adaptacji szkolnej doświadczają wielu czynników stresogennych, które wzmagają u nich lękowe przeżywanie całej sytuacji. Młoda osoba może odczuwać dyskomfort psychiczny, a także odmawiać chodzenia do szkoły. Wystąpić mogą także objawy depresyjne, myśli samobójcze, samookaleczenia czy próby samobójcze. To jest wołanie o pomoc. Ważne jest, abyśmy tego nie lekceważyli i byli obecni w życiu dziecka. Warto pokazywać mu na każdym etapie rozwoju, że na nasze emocje i codzienne samopoczucie duży wpływ ma sposób, w jaki rozmawiamy sami ze sobą w reakcji na określoną sytuację. W przypadku osób, u których występuje fobia szkolna, widoczne są skłonności do negatywnej mowy wewnętrznej. 

Czego nie należy robić?

• Po pierwsze, nie bagatelizuj problemu: nie można lekceważyć skarg dziecka, myśląc, że symuluje. Może to bowiem prowadzić do pogorszenia jego stanu psychicznego. 

• Po drugie, nie karz dziecka: lęk jest niekontrolowany, a kary będą pogłębiać stres i poczucie winy. Wychowuj bez stosowania kar!

Uczeń może również odczuwać stan silnego napięcia emocjonalnego w trakcie sprawdzania wiedzy przez nauczyciela. Sytuacja taka może wywoływać u niego obawę i lęk przed ośmieszeniem ze strony rówieśników. Upokorzenie na forum klasy powoduje zachwianie poczucia własnej wartości. Negatywne uczucia i niechęć związana z uczęszczaniem do szkoły może być również skutkiem niesprawiedliwego oceniania, faworyzowania innych uczniów przez nauczyciela, złośliwości czy braku życzliwości z jego strony. Warto przyjrzeć się stosunkowi nauczyciela do sytuacji, gdy u ucznia pogłębia się zaburzenie lękowe. 

Renata Winkel, przedstawiając rolę nauczyciela w tworzeniu niekonstruktywnego oddziaływania na atmosferę w klasie, wyróżnia następujące jego cechy: 

1.  Szerzący postrach — stawianie nadmiernie wysokich wymagań wobec uczniów. 

2.  Wewnętrznie napięty — nieustanne kontrolowanie siebie oraz uczniów w celu sprawdzenia właściwego wykonywania zadań. 

3.  Niepewny i zalękniony — przerzucanie własnych obaw, niepewności i frustracji na uczniów. 

4.  Nieuważny — niedostrzeganie problemów dzieci i niewrażliwość na wydarzenia mające miejsce w klasie (Petlak, 2007).

Co na to TikTok? 

W Polsce ponad 10 tysięcy dzieci w wieku 10-18 lat publikuje niepokojące treści w aplikacji TikTok. Dzielą się smutkiem, żalem czy treściami o charakterze suicydalnym. Zwraca na to uwagę Kinga Szostko, twórczyni portalu bezpiecznedziecko.org, na którym edukuje rodziców na temat zagrożeń w sieci. Dzisiaj młodzież często informuje o swoich przemyśleniach, kłopotach czy kryzysie psychicznym za pośrednictwem mediów społecznościowych. W social mediach pokazywane są sposoby samookaleczania czy popełniania samobójstw. Dochodzi również do namawiania odbiorców do podobnych działań. Warto również zwrócić uwagę na kolory wstążek, które znajdują się na nadgarstkach czy rzeczach osobistych młodych osób. W ten sposób może być komunikowany kryzys, z jakim zmaga się młody człowiek. Przykładowo: czerwony – anoreksja, niebieski – depresja, zielony – głodówki, żółty – skłonności samobójcze, fioletowy – bulimia, turkusowy – nadwaga, złoty – schizofrenia, morski – zaburzenia lękowe, różowy – EDNOS (zaburzenia odżywiania), srebrny – zaburzenia afektywne dwubiegunowe. Niekoniecznie kolory wstążek muszą posiadać ukryty kontekst, jednak warto posiadać powyższą wiedzę, która może okazać się bezcenna w niektórych kryzysowych sytuacjach. 

Czy TikTok może wpływać na rozwój fobii szkolnej? Zdecydowanie tak. Badania wskazują na związek między korzystaniem z TikToka a pogorszeniem zdrowia psychicznego u osób poniżej 24. roku życia. Widoczny jest przede wszystkim wzrost lęku i depresji, a także obniżenie koncentracji młodych ludzi. Treści na TikToku, poprzez swoje wyidealizowane obrazy życia, mogą prowadzić do kompleksów i poczucia niższości, izolując tym samym nastolatka od rówieśników. Z drugiej strony nastolatek styka się tam z treściami promującymi nękanie, samookaleczenia czy niebezpieczne wyzwania, które mogą wywołać zaburzenia odżywiania. W sytuacji, gdy dziecko zmaga się z fobią szkolną, aplikacje (w tym TikTok) mogą stać się dla niego formą ucieczki od rzeczywistości, co może pogłębiać wykluczenie ze społeczności rówieśniczej. 

Należy powiedzieć sobie jasno – we współczesnych czasach platforma TikTok stała się istotnym elementem życia społecznego wielu nastolatków. Platforma ta, w sytuacji niechodzenia do szkoły, staje się głównym źródłem interakcji społecznych i kontaktu z rówieśnikami. Młodzież z fobią szkolną niejednokrotnie poszukuje uwagi i akceptacji, np. poprzez publikowanie filmików. TikTok może zatem być przez nich postrzegany jako bezpieczne miejsce do zdobywania tej uwagi. Koniecznym jest podejmowanie regularnych rozmów z dzieckiem o treściach oglądanych na platformie, a także o tym, jak wpływają na jego samopoczucie. Warto również umiejętnie ograniczyć czas korzystania z aplikacji i wyzwania, które mogą wywoływać u młodych osób niepokój. W przypadku nasilonych objawów fobii szkolnej czy też problematycznego korzystania z mediów społecznościowych zaleca się konsultację z psychologiem lub terapeutą. 

Jak media społecznościowe wpływają na fobię szkolną? 

• Wzmacnianie FOMO – media społecznościowe wywołują w młodzieży lęk przed przegapieniem czegoś ważnego, co dzieje się online, gdy ich nie ma. To może okazać się przytłaczające dla młodych osób, które mają już trudności z funkcjonowaniem w szkole. 

• Cyberprzemoc oraz narażenie na nieodpowiednie treści – młodzież narażona jest na agresję i hejt w przestrzeni online, co może prowadzić do lęku i traumy. Brutalne treści mogą wywoływać zaburzenia snu, a także pogarszać kondycję psychiczną. 

• Izolacja i poczucie samotności – ucieczka od relacji rzeczywistych. 

Fobia szkolna może być pogłębiana przez media społecznościowe, gdyż FOMO oraz potrzeba bycia online wywołują niejednokrotnie dodatkowy stres u nastolatków. Wiele treści znalezionych w sieci może prowadzić do stanów lękowych u młodych osób. Trzeba jednak zauważyć, że media społecznościowe mogą okazać się również miejscem wsparcia dla młodzieży. To w tym miejscu nastolatkowie szukają i często znajdują pomoc w radzeniu sobie z lękiem społecznym. Wirtualne grupy wsparcia czy rozmowy online mogą dawać poczucie przynależności oraz uczestnictwa w życiu społecznym. Niekiedy może to się również okazać bezpieczną formą komunikacji i budowania relacji dla uczniów z fobią szkolną – zanim będą gotowi na budowanie relacji w przestrzeni rzeczywistej. Jest to zatem alternatywa dla kontaktu twarzą w twarz. 

Zadaniem dorosłych jest rozwijanie umiejętności cyfrowych dzieci i młodzieży, a także edukowanie na temat zagrożeń związanych z ciągłym byciem online. Kluczowe jest również odnalezienie równowagi między życiem online a offline.