Standardy w profilaktyce
Agnieszka Pisarska
Realizacja programów zapobiegania zachowaniom ryzykownym to niewątpliwie ważny element ogółu działań podejmowanych na rzecz zdrowia i pozytywnego rozwoju dzieci i młodzieży. Programy te powinny odpowiadać na potrzeby młodych odbiorców oraz wyzwania współczesnego świata, a także przynosić pożądane i wymierne efekty. Stworzenie nowatorskiego i skutecznego programu profilaktycznego jest jednak złożonym przedsięwzięciem. Warto więc korzystać z doświadczeń innych autorów, a także śledzić postępy w rozwoju wiedzy naukowej. Jednym ze źródeł tej wiedzy są opracowania na temat standardów w profilaktyce, takie jak „Europejskie Standardy Jakości w Profilaktyce Uzależnień od Narkotyków” (2019) oraz „Międzynarodowe Standardy Profilaktyki Używania Substancji Psychoaktywnych” (2018).
Jak opracować program profilaktyczny?
Odpowiedzi na to pytanie można znaleźć w obszernej publikacji Europejskie Standardy Jakości w Profilaktyce Uzależnień od Narkotyków (EDPQS) opracowanej przez Europejskie Centrum Monitorowania Narkotyków i Narkomanii (EMCDDA) (2024). Głównymi autorami są Angelina Brotherhood oraz Harry R. Sumnall z Uniwersytetu Johna Moores’a w Liverpoolu (Wielka Brytania). W przygotowaniu tej publikacji brali też udział przedstawiciele Włoch, Hiszpanii, Węgier, Rumunii oraz Polski. EDPQS powstały na podstawie analizy i syntezy istniejących już standardów i wytycznych. Warto podkreślić, że jednym z 20 dokumentów, które zostały tu uwzględnione jest polski System Rekomendacji Programów Profilaktycznych oraz Promocji Zdrowia Psychicznego.
EDPQS stanowią opis działań, które należy podjąć podczas planowania, wdrażania oraz ewaluacji programów zapobiegania problemom związanym z używaniem substancji psychoaktywnych. Przedstawione tam wytyczne mogą także służyć przy opracowywaniu programów przeciwdziałania innym problemom, a także programów z obszaru promocji zdrowia.
Zgodnie z EDPQS cykl przygotowania programu składa się z ośmiu uporządkowanych chronologicznie etapów, począwszy od oceny potrzeb do etapu upowszechniania i doskonalenia projektu (ryc. 1). Każdy z etapów został podzielony na kilka komponentów, stanowią one opis działań, które należy podjąć na danym etapie. Komponentów jest łącznie 31, przy czym każdy zawiera standardy podstawowe i specjalistyczne. Standardy podstawowe odnoszą się do wszystkich działań profilaktycznych, niezależnie od specyficznych uwarunkowań. Natomiast standardy specjalistyczne są uzupełnieniem standardów podstawowych i wskazują wyższy poziom jakości, lecz – jak piszą autorzy – kierowanie się nimi nie zawsze jest uzasadnione, użyteczne oraz możliwe.
Standardy EDPQS zawierają ponadto tzw. kwestie wspólne. Zostały one umieszczone w centrum cyklu, ponieważ odnoszą się do każdego z etapów tworzenia programu profilaktycznego. Do kwestii wspólnych należą:
- Trwałość i finansowanie programów: wskazania dotyczące kontynuacji programu poprzez umocowanie go w istniejącym systemie działań profilaktycznych, zapewnienia koniecznych zasobów, w tym personelu i uczestników oraz funduszy.
- Wzajemna komunikacja i udział partnerów: zalecenia odnoszące się do identyfikacji interesariuszy programu, tj. osób, grup czy instytucji szczególnie zaangażowanych w program lub zainteresowanych jego wynikami, a także wymiany informacji i współpracy z interesariuszami.
- Organizacja i rozwój personelu: wskazówki dotyczące doskonalenia wiedzy i kompetencji oraz zapewnienia wsparcia zawodowego i emocjonalnego dla personelu.
- Etyczny wymiar profilaktyki: wytyczne odnoszące się do zasad etyki w profilaktyce. W EDPQS zostały opisane takie aspekty jak: postępowanie zgodnie z wymogami prawnymi, poszanowanie praw i autonomii odbiorców, zapewnienie korzyści z udziału w programie i przeciwdziałanie skutkom jatrogennym, przekazywanie rzetelnej wiedzy, uzyskanie zgody oraz zagwarantowanie dobrowolnego uczestnictwa i poufności danych, dostosowanie programu do potrzeb i partnerskie traktowanie odbiorców, a także przestrzeganie przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy, zarówno w odniesieniu do adresatów, jak i realizatorów oddziaływań profilaktycznych.
Etap 1: Ocena potrzeb
Pierwszy etap opracowywania programu to ocena potrzeb w zakresie profilaktyki. Autorzy EDPQS wyróżnili przy tym ich cztery kategorie:
(1) potrzeby wynikające z przyjętych rozwiązań legislacyjnych,
(2) potrzeby społeczności, w której realizowany będzie program,
(3) potrzeby wynikające z luk w dotychczasowej ofercie profilaktycznej
(4) specyficzne potrzeby grupy docelowej programu.
Opisane w EDPQS standardy uwzględniają zatem następujące komponenty: 1) przegląd strategii i regulacji prawnych dotyczących substancji psychoaktywnych na poziomie lokalnym, regionalnym, krajowym i międzynarodowym; 2) ocenę rozpowszechnienia używania tych substancji w populacji ogólnej oraz wybranych subpopulacjach; 3) analizę potrzeb danej społeczności oraz zgodności realizowanych aktualnie programów profilaktycznych z tymi potrzebami, 4) analizę uwarunkowań problemów związanych z używaniem substancji psychoaktywnych, w tym czynników ryzyka/chroniących,
a także norm, wartości i wzorów zachowań specyficznych dla grupy bezpośrednich (np. młodzież z grupy ryzyka) i pośrednich (np. ich rodzice) adresatów planowanego programu profilaktycznego.
Etap 2: Ocena zasobów
Drugi etap to ocena zasobów, działania na tym etapie służą zebraniu informacji, czy możliwe będzie osiągnięcie założonych celów, a jeśli tak, to w jaki sposób. Standardy te odnoszą się więc do adresatów oraz twórców programu i obejmują takie komponenty jak: 1) ocena zasobów grupy docelowej, społeczności i innych interesariuszy oraz gotowości tych osób do udziału w programie bądź wspierania jego realizacji; 2) ocena własnego potencjału twórców/autorów i realizatorów programu, w tym posiadanych kompetencji, kontaktów zawodowych czy zasobów materialnych i organizacyjnych.
Etap 3: Ramy programu
Trzeci etap skoncentrowany jest na opracowaniu zarysu koncepcji i struktury programu, a standardy dotyczą: 1) ustalenia kryteriów udziału (bądź wykluczenia) bezpośrednich i pośrednich odbiorców programu oraz liczebności grupy docelowej; 2) wyboru adekwatnego modelu teoretycznego, czyli modelu wyjaśniającego mechanizmy zachowań, którym program ma przeciwdziałać; 3) opracowania logicznie powiązanych ze sobą celów – głównego i szczegółowych; 4) określenia adekwatnego do celów i potrzeb grupy docelowej miejsca/środowiska realizacji oddziaływań; 5) uwzględnienia podczas tworzenia programu aktualnego dorobku naukowego z zakresu profilaktyki, a także doświadczeń zawodowych praktyków; 6) opracowania realistycznego harmonogramu planowanych działań.
Etap 4. Konstrukcja programu profilaktycznego
Czwarty etap to konstrukcja programu, przy czym standardy na tym etapie odnoszą się do działań prowadzonych podczas przygotowywania nowego programu, wyboru do adaptacji programu profilaktycznego opracowanego przez innych autorów oraz do planowania i realizacji badań ewaluacyjnych. Standardy EDPQS w czwartym etapie zawierają więc wskazania dotyczące: 1) konstruowania nowego programu z myślą o jego jakości i skuteczności, co oznacza, że program powinien stanowić logiczny ciąg działań zaplanowanych na podstawie literatury naukowej, doświadczenia innych autorów, a także partnerskie traktowanie uczestników; 2) działań, które należy podjąć, jeśli zdecydowano się na adaptację już istniejącego programu profilaktycznego. Bez względu na to, czy powstaje nowy program, czy zdecydowano się na adaptację, należy zadbać o: 3) dostosowanie oddziaływań profilaktycznych do potrzeb i kultury danej społeczności, tj. norm, wartości, przekonań i wzorów zachowań osób z grupy docelowej programu. Podobnie, standardy odnoszące się do planowania i realizacji badań ewaluacyjnych są takie same w przypadku prac nad nowym projektem, jak i adaptacją istniejącego już programu i dotyczą:
- ewaluacji wyników, czyli badań ukierunkowanych na ocenę, czy zakładane cele programu zostały osiągnięte,
- ewaluacji procesu, która umożliwia odpowiedź na pytania o przyczyny sukcesu (bądź niepowodzenia) podjętych oddziaływań.
- W tej części publikacji przedstawione zostały standardy nawiązujące do takich kwestii jak wybór:
- schematów badawczych wykorzystanych w planowanych badaniach ewaluacyjnych (zalecana jest realizacja badań w schemacie pre-test – post-test z losowym doborem do grupy eksperymentalnej i kontrolnej),
- wskaźników, które będą wykorzystane do pomiaru zmiennych uwzględnionych w badaniach,
- sposobu doboru osób, które wezmą udział w badaniu,
- metod i narzędzi zbierania danych.
Omówione zostały także zalety i wady prowadzenia badań przez autorów bądź realizatorów programu lub ewaluatorów zewnętrznych.
Etap 5: Zarządzanie i mobilizacja zasobów
Piąty etap odnosi się do zarządzania oraz planowania. Standardy zawierają tu wskazówki dotyczące takich komponentów jak: 1) przygotowanie pisemnego planu, który obejmuje główne składowe programu, w tym działania administracyjne związane z jego wdrożeniem; 2) opracowanie planu finansowego, w tym kosztów realizacji programu i dostępnego budżetu; 3) powołanie zespołu wykwalifikowanych realizatorów zgodnie z wymogami prawnymi oraz rodzajem i zakresem programu; 4) rekrutacja uczestników (w tym poinformowanie o programie oraz uzyskanie ich zgody na udział), a także przeciwdziałanie „wypadaniu” uczestników w trakcie realizacji programu; 5) przygotowanie materiałów i sprzętu koniecznych do realizacji programu oraz przeprowadzenia badań ewaluacyjnych; 6) opracowanie jasnego i czytelnego opisu programu dla potencjalnych uczestników i innych osób zainteresowanych jego upowszechnianiem.
Etap 6: Realizacja i monitoring
Szósty etap to wdrożenie programu, połączone z monitorowaniem przebiegu i wprowadzaniem ewentualnych modyfikacji. Standardy odnoszące się do tego etapu dotyczą następujących komponentów: 1) realizacja programu zgodnie z pierwotnym planem, ale zarazem w sposób elastyczny, co umożliwia, jeśli to konieczne, wprowadzenie zmian; 2) monitorowanie, czyli systematyczne zbieranie i analizowanie danych na temat przebiegu i efektów prowadzonych oddziaływań oraz ich odbioru przez uczestników, 3) wprowadzanie modyfikacji do programu w oparciu o wyniki monitoringu oraz naukową wiedzę o profilaktyce i zasady etyczne.
W charakterystyce szóstego etapu omówiono ponadto kwestie związane z realizacją pilotażowej wersji programu, zalecanej przed jego upowszechnianiem na dużą skalę, nie zawierają one jednak szczegółowo opisanych standardów.
Etap 7: Ewaluacje końcowe
Etap siódmy to ewaluacja ukończonego programu. Opisane tu standardy stanowią uzupełninie wytycznych dotyczących badań ewaluacyjnych zaprezentowanych w czwartym etapie. W siódmym zamieszczono wskazania odnoszące się do: 1) analizy i interpretacji danych zebranych w ramach ewaluacji wyników; 2) analizy przebiegu (w tym wykorzystania zasobów) oraz odbioru programu przez uczestników i realizatorów prowadzonej podczas ewaluacji procesu. Jak już wspomniano wyżej, ewaluacja procesu umożliwia również interpretację danych uzyskanych w ramach ewaluacji wyników i jest źródłem informacji przydatnych podczas dopracowywania programu.
Etap 8: Upowszechnianie i udoskonalanie programu
Ósmy, ostatni etap to upowszechnianie i ewentualne doskonalenie programu. Standardy dla tego etapu zawierają wskazania dotyczące takich komponentów jak: 1) podjęcie decyzji, czy program powinien być kontynuowany lub realizowany rutynowo, przy czym zalecane jest, aby podstawą tej decyzji były wyniki badań ewaluacyjnych programu lub rezultaty jego monitorowania; 2) upowszechnianie informacji, czyli promocja i popularyzowanie wyników ewaluacji programu; 3) opracowanie raportu końcowego z realizacji projektu, o ile powstanie takiego dokumentu jest możliwe lub wymagane. W przypadku braku raportu zalecane jest rozpowszechnianie informacji o programie innymi metodami, np. z wykorzystaniem prezentacji.
Jakie strategie i programy profilaktyczne przynoszą efekty?
Źródłem informacji o skutecznych oddziaływaniach profilaktycznych są Międzynarodowe Standardy Profilaktyki Używania Substancji Psychoaktywnych. Publikacja została opracowana przez ekspertów Biura Narodów Zjednoczonych ds. Narkotyków (UNODC) na podstawie wszechstronnego przeglądu badań ewaluacyjnych programów profilaktycznych. Standardy UNODC zostały zaprezentowane według kryterium fazy rozwoju dzieci i młodzieży, począwszy od okresu prenatalnego do wczesnej dorosłości. Na każdym z tych etapów dzieci, a później młodzież narażona jest bowiem na działanie specyficznych czynników ryzyka. W publikacji zamieszczono również informację, czy dany rodzaj oddziaływań to poziom profilaktyki uniwersalnej, selektywnej czy wskazującej.
Okres prenatalny i wczesne dzieciństwo (0-5 lat)
W okresie prenatalnym najpoważniejszym zagrożeniem dla zdrowia i prawidłowego rozwoju jest brak dbałości matki o zdrowie własne oraz rozwijającego się płodu, czego przejawem jest używanie substancji psychoaktywnych. We wczesnym dzieciństwie najpoważniejszym czynnikiem ryzyka jest natomiast brak prawidłowej opieki nad dzieckiem, co może być uwarukowane rozmaitymi problemami doświadczanymi przez rodziców, takimi jak zaburzenia zdrowia psychicznego (w tym nadużywanie substancji psychoaktywnych), marginalizacja społeczna lub ekonomiczna, konflikty i inne zakłócenia w relacjach rodzinnych bądź niedostateczne umiejętności wychowawcze. Wszystko to utrudnia rozwój odpowiednich dla wieku dziecka umiejętności językowych, poznawczych i społecznych oraz sprzyja zaburzeniom zachowania w postaci wybuchów złości czy agresji wobec rówieśników i innych osób. Programy profilaktyczne opracowane z myślą o tej grupie wiekowej adresowane są głównie do dorosłych,
tj. matek, które znajdują się w trudnej sytuacji bądź nadużywają substancji psychoaktywnych, ale także do dzieci z rodzin dysfunkcyjnych, są to więc oddziaływania z zakresu profilaktyki selektywnej oraz wskazującej.
Skuteczne programy w fazie prenatalnej i wczesnym dzieciństwie to:
- Interwencje wobec kobiet w ciąży i młodych matek używających bądź uzależnionych od substancji psychoaktywnych. Działania są tu ukierunkowane na przekaz wiedzy o potencjalnych zagrożeniach związanych z używaniem tych substancji oraz motywowanie do podjęcia profesjonalnej terapii uzależnień.
- Wizyty domowe u kobiet w ciąży i młodych matek z grupy ryzyka. Celem jest poprawa umiejętności wychowawczych i wspieranie młodych matek w zaspokajaniu potrzeb dziecka połączone z pomocą w kwestiach związanych z opieką zdrowotną, problemami mieszkaniowymi, zawodowymi, prawnymi itp.
- Edukacja przedszkolna. Programy dla najmłodszych nastawione są na rozwój odpowiednich dla wieku umiejętności społecznych i poznawczych dzieci z rodzin doświadczających trudności.
Okres wczesnoszkolny (6-10 lat) i adolescencja (11-19 lat)
Najbliższa rodzina jest najważniejszym źródłem wpływu na rozwój dzieci w wieku wczesnoszkolnym, ale wraz z wiekiem coraz bardziej istotni stają się rówieśnicy, szkoła oraz pracujący tam nauczyciele, pedagodzy i psychologowie. Tak więc do czynników ryzyka związanych z opisanymi powyżej problemami rodziców „dołączają” czynniki ryzyka będące efektem niedostatecznej jakości edukacji szkolnej oraz negatywnych wpływów rówieśników. W okresie adolescencji znaczącymi modelami zachowań mogą stać się osoby ze społeczności lokalnej, istotny jest także wpływ mediów. Przyczyną zwiększonej skłonności do zachowywania się w sposób ryzykowny są ponadto zachodzące w tym czasie procesy rozwojowe, które mogą sprzyjać impulsywnym reakcjom oraz potrzebie silnych doznań. Charakterystyczna dla nastolatków jest także potrzeba zaznaczenia swojej niezależności czy buntu wobec świata dorosłych.
Programy profilaktyczne przeznaczone dla dzieci w okresie wczesnoszkolnym oraz adolescencji stanowią odpowiedź na te zagrożenia i obejmują oddziaływania z obszaru profilaktyki uniwersalnej, selektywnej oraz wskazującej.
Zgodnie z ustaleniami ekspertów UNODC do skutecznych programów przeciwdziałania używaniu przez młodzież substancji psychoaktywnych należą:
Programy rozwijania umiejętności rodziców. Programy adresowane do rodziców zarówno dzieci w wieku wczesnoszkolnym, jak i adolescentów nastawione są na kształtowanie umiejętności wzmacniania pozytywnych relacji i więzi w rodzinie. Ważnym celem skutecznych programów jest także doskonalenie umiejętności, które sprzyjają aktywnemu udziałowi rodziców w życiu dziecka, w tym pomocy w nauce szkolnej oraz monitorowaniu z kim syn lub córka się przyjaźni i jak spędza wolny czas. Kolejnym istotnym celem programów jest poprawa umiejętności ustalania i egzekwowania zasad zachowania dziecka bez uciekania się do przemocy, a także zwrócenie uwagi rodziców na znaczenie ich postaw i zachowań, jako wzorów dla dzieci. Elementem programów dla rodziców nastolatków może być także przekazywanie wiedzy o substancjach psychoaktywnych i sygnałach ostrzegawczych wskazujących na ich używanie przez młodzież.
Programy rozwijania umiejętności psychospołecznych dzieci i młodzieży. Programy przeznaczone dla dzieci w wieku wczesnoszkolnym ukierunkowane są na kształtowanie umiejętności indywidualnych, takich jak rozpoznawanie i konstruktywne radzenie sobie z emocjami oraz umiejętności społecznych, np. nawiązywania pozytywnych relacji z rówieśnikami. Programy te nie zawierają jednak treści dotyczących substancji psychoaktywnych, ponieważ zdecydowana większość dzieci w tym wieku nie ma doświadczeń z ich używaniem.
Programy profilaktyczne dla starszych odbiorców,
tj. adolescentów również polegają na doskonaleniu umiejętności życiowych pomocnych w realizacji zadań rozwojowych właściwych dla tego wieku, w tym umiejętności radzenia sobie z trudnościami i stresem, podejmowania odpowiedzialnych decyzji oraz radzenia sobie w sytuacjach, które mogą sprzyjać używaniu substancji psychoaktywnych czy innym zachowaniom ryzykownym. Programy dla młodzieży obejmują ponadto przekaz wiedzy na temat bezpośrednich konsekwencji oraz ryzyka związanego z używaniem substancji psychoaktywnych. Uznaną strategią profilaktyczną jest także edukacja normatywna, która polega na korygowaniu błędnych przekonań normatywnych dotyczących rozpowszechnienia oraz stopnia społecznej akceptacji dla używania substancji psychoaktywnych, a tym samym wzmacnianiu subiektywnych norm przeciwnych ich używaniu.
Programy poprawy klimatu społecznego oraz polityka kształtowania kultury szkoły sprzyjającej zdrowiu i bezpieczeństwu. Programy ukierunkowane na tworzenie pozytywnego klimatu szkoły adresowane są do kadry nauczycielskiej. Oddziaływania polegają na doskonaleniu kompetencji nauczycieli i wychowawców, np. umiejętności właściwego reagowania na niepożądane zachowania uczniów, a zarazem wzmacniania zachowań pożądanych, takich jak zaangażowanie w działalność prospołeczną czy naukę szkolną. Z kolei polityka kształtowania kultury szkoły to działania nastawione na jasne ustalanie i konsekwentne egzekwowanie zasad, których celem jest przeciwdziałanie zachowaniom ryzykownym bądź niezgodnym z normami życia społecznego. Z drugiej strony kluczowym elementem kultury szkoły sprzyjającej zdrowiu i bezpieczeństwu jest troska oraz zaangażowanie nauczycieli w sprawy młodzieży. Przykładem tej troski jest wsparcie oraz pomoc uczniom doświadczających problemów zdrowia psychicznego w znalezieniu odpowiedniej formy pomocy psychologicznej i w skontaktowaniu się ze specjalistą. Warto dodać, że cechą skutecznych programów poprawy klimatu społecznego oraz polityki kształtowania kultury szkoły jest współpraca nauczycieli z uczniami oraz aktywny udział młodzieży w życiu szkoły.
Programy wspierania młodzieży z grup ryzyka (mentoring). Programy oparte na mentoringu przeznaczone są dla młodzieży z grup ryzyka, np. nastolatków dorastających w rodzinach doświadczających problemów związanych z używaniem substancji psychoaktywnych. Oddziaływania prowadzone w ramach mentoringu polegają na udzielaniu przez osobę dorosłą spoza rodziny różnego rodzaju wsparcia, w tym wsparcia emocjonalnego i praktycznego (np. pomocy w nauce szkolnej), a także porad czy wskazówek. Bardzo istotne jest przy tym, aby kontakty pomiędzy mentorem a podopiecznym były długotrwałe (przynajmniej rok stałej współpracy), zaś mentorzy zostali odpowiednio przygotowani oraz mieli możliwość uzyskania pomocy i wsparcia w trudnych sytuacjach związanych z pracą z nastolatkiem.
Młodzi dorośli (20 lat lub więcej)
Wczesna dorosłość to czas korzystania z niedostępnych wcześniej – przynajmniej legalnie – rozrywek dla osób pełnoletnich, co szczególnie sprzyja intensywnemu używaniu substancji psychoaktywnych (Ostaszewski, 2016). Na tym etapie przydatne stają się programy prowadzone w miejscach rozrywki czy placówkach ochrony zdrowia oraz rozwiązania z zakresu polityki. Przy czym oddziaływania przeznaczone dla młodych dorosłych mają istotne znaczenie także w przypadku starszych nastolatków.
Do oddziaływań adresowanych szczególnie do młodych dorosłych należy:
Polityka ograniczania dostępu do legalnych substancji psychoaktywnych. Profilaktyka w tym ujęciu polega na wdrażaniu instrumentów prawnych, takich jak: podwyższanie cen alkoholu i wyrobów tytoniowych, zmniejszanie liczby punktów sprzedaży tych towarów i skrócenie czasu ich otwarcia, zakaz palenia i picia w określonych miejscach publicznych, ustalenie/podwyższenie wieku legalnego zakupu alkoholu i tytoniu oraz egzekwowanie przyjętych ograniczeń wiekowych, zakaz reklamy i promocji, a także obowiązek odpowiedniego etykietowania wyrobów tytoniowych i napojów alkoholowych.
Minimalizowanie szkód w miejscach zabawy i rekreacji. Programy profilaktyczne realizowane w miejscach rozrywek adresowane są do właścicieli kadry kierowniczej oraz obsługi klubów, barów, restauracji, dyskotek itp. a także bywalców tych miejsc. Oddziaływania polegają na szkoleniach w zakresie odpowiedzialnej sprzedaży napojów alkoholowych oraz postępowania z osobami nietrzeźwymi i udzielania pierwszej pomocy medycznej, a zarazem obejmują konsultacje i wsparcie dla personelu. Istotnym elementem tych programów jest udział innych służb, w tym przedstawicieli policji oraz partyworkerów, tj. profesjonalistów prowadzących w miejscach rozrywek programy edukacyjne oraz poradnictwo dotyczące, między innymi, placówek pomocowych dla osób problemowo używających substancji psychoaktywnych.
Kampanie medialne. Programy profilaktyczne z wykorzystaniem środków masowego przekazu polegają, przede wszystkim, na przekazywaniu informacji o negatywnych konsekwencjach używania substancji psychoaktywnych, rzadziej o korzyściach wynikających z abstynencji. Prowadzenie edukacji poprzez media pozwala na szybkie dotarcie do wielu potencjalnych odbiorców oraz zwrócenie ich uwagi na wybrane problemy czy zagrożenia. Skuteczność kampanii medialnych w zakresie wpływu na zachowania odbiorców jest jednak ograniczona, mogą natomiast stanowić istotne uzupełninie innych oddziaływań profilaktycznych.
Krótkie interwencje profilaktyczne. Interwencje profilaktyczne adresowane są do osób, które używają substancji psychoaktywnych okazjonalnie lub problemowo, zaś celem jest powstrzymanie przed dalszym używaniem tych substancji, a w konsekwencji rozwojem uzależnienia. W ramach takich oddziaływań wykorzystywane są często techniki zaczerpnięte z dialogu motywującego, zaś celem jest udzielenie wsparcia i wzmocnienie motywacji do zmiany zachowania, czyli zaprzestania (bądź ograniczenia) używania tych substancji. Metoda interwencji profilaktycznej zazwyczaj wykorzystywana jest przez lekarzy i psychologów, ale może być także z powodzeniem stosowana przez pedagogów szkolnych i nauczycieli. Istnieją bowiem dowody naukowe, że takie interwencje mogą być skuteczne w pracy z młodzieżą szkolną narażoną na ryzyko nasilenia problemów związanych z używaniem substancji psychoaktywnych.
Wszyscy odbiorcy profilaktyki
Wieloskładnikowe programy profilaktyczne realizowane w społeczności lokalnej. Programy adresowane do całych społeczności obejmują wszystkie rodzaje programów oraz rozwiązań z zakresu polityki scharakteryzowane pokrótce w niniejszym artykule. Do wdrożenia takich programów profilaktycznych niezbędna jest jednak koordynacja i współpraca pomiędzy wszystkimi zainteresowanymi instytucjami i organizacjami. Warto przy tym pamiętać o specjalistach z zakresu ewaluacji, ponieważ udokumentowanie skuteczności oraz pozytywnego odbioru przez uczestników adresowanych do nich oddziaływań jest obecnie jednym z podstawowych wymogów w profilaktyce. Z tego względu w standardach UNODC zalecane jest włączanie uczelni wyższych do współpracy we wdrażaniu, monitorowaniu oraz ewaluacji programów profilaktycznych.
Podsumowanie
Zaprezentowane tu standardy stanowią kompendium wiedzy na temat współczesnej profilaktyki i choć skoncentrowane są na używaniu substancji psychoaktywnych, mogą stanowić źródło inspiracji dla programów przeciwdziałania innym problemom zdrowia publicznego. Twórcy programów profilaktycznych powinni uwzględniać wyzwania związane ze zmieniającymi się potrzebami odbiorców, stąd konieczność śledzenia wyników badań naukowych dotyczących rozpowszechnienia i uwarunkowań zachowań ryzykownych dzieci i młodzieży, połączona z poszukiwaniem nowatorskich metod dydaktycznych. Upowszechnianie programu musi być jednak poprzedzone badaniami ewaluacyjnymi, które potwierdziły, że udział w nim przynosi uczestnikom wymierne korzyści.
Bibliografia:
- Ostaszewski K. Standardy profilaktyki. Krajowe Biuro do Spraw Przeciwdziałania Narkomanii. Warszawa, 2016. https://www.kbpn.gov.pl/wydawnictwa_on_line.htm?id=110707
- Europejskie standardy jakości w profilaktyce uzależnień od narkotyków. Podręcznik dla specjalistów profilaktyki uzależnień. European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction, Krajowe Biuro ds. Przeciwdziałania Narkomanii 2018. https://kcpu.gov.pl/wp-content/uploads/2022/11/europejskie_standardy_jakosci-2019.pdf
- International Standards on Drug Use Prevention, Second updated edition. Vienna: United Nations Office on Drugs and Crime and the World Health Organization, 2018. Licence: CC BY-NC-SA 3.0 IGO http://www.unodc.org/documents/prevention/standards_180314.pdf
- Ostaszewski K. Standardy profilaktyki. Krajowe Biuro do Spraw Przeciwdziałania Narkomanii. Warszawa, 2016. https://www.kbpn.gov.pl/wydawnictwa_on_line.htm?id=110707
- Europejskie Centrum Monitorowania Narkotyków i Narkomanii (EMCDDA) zostało zastąpione w 2024 roku przez Agencję Unii Europejskiej ds. Narkotyków (EUDA).