Specyfika i uwarunkowania uzależnień kobiet

Piotr Grajewski

Przez dekady nauki o uzależnieniach medycyna oraz systemy terapeutyczne opierały się na cichym założeniu, że mechanizmy nałogu są uniwersalne i niezależne od płci. Większość badań klinicznych była prowadzona na grupach zdominowanych przez mężczyzn, co doprowadziło do powstania „ślepoty płciowej” w diagnostyce i leczeniu. 

Agencja Unii Europejskiej ds. Narkotyków (EUDA) wskazuje jednak na istotne przesunięcie: choć kobiety stanowią około 20-25% osób w oficjalnych statystykach leczenia, ich profil psychologiczny, tempo rozwoju choroby oraz bariery w dostępie do pomocy są radykalnie odmienne.

Neutralność płciowa

Płeć biologiczna (sex) determinuje metabolizm substancji i podatność organizmu na zniszczenia, podczas gdy płeć kulturowa (gender) narzuca role społeczne, które mogą albo chronić przed nałogiem, albo, co częstsze w przypadku kobiet, wpędzać w spiralę wstydu i uzależnienia. Niniejsze opracowanie stanowi próbę wielowymiarowej analizy zjawiska uzależnień u kobiet – od danych statystycznych, przez mechanizm „teleskopowania”, aż po traumę jako fundament destrukcyjnych zachowań.

Liczby i statystyki

Poznanie dokładnej liczby osób z uzależnieniem w podziale na konkretne substancje lub zachowania jest trudne, jednak liczne badania i raporty pozwalają na oszacowanie pewnych wartości. EUDA w swoich statystykach podaje, że 36 milionów kobiet w Unii Europejskiej w wieku 15-64 lata przynajmniej raz użyło narkotyków. Szacuje się także, że 22% zgonów związanych z narkotykami w 2023 roku dotyczyło kobiet. 

Dane dotyczące młodzieży w Polsce mogą być zaskoczeniem. Wśród badanych nastolatków w wieku 15-16 lat 
przynajmniej raz piło 72,9%. Spożywanie alkoholu występuje nieco częściej u chłopców niż u dziewcząt. Wśród osób między 17. a 18. rokiem życia odsetek ten wzrósł do 91,3%. Tytoń przynajmniej raz w życiu zapaliło 38,6% 15-latków oraz 56,1% 18-latków. Nie ma różnic w częstotliwości palenia między płciami. Rzadsze jest zażywanie leków uspokajających lub nasennych – 17,9% młodszych uczniów oraz 20,7% starszych próbowało tej formy używek. To młode dziewczyny częściej sięgają po nie w porównaniu z chłopcami. Szczególnie alarmujący jest fakt, że polskie nastolatki (15-16 lat) stały się europejskimi liderkami w nadużywaniu leków uspokajających i nasennych bez recepty. Może to sugerować odmienne strategie radzenia sobie z napięciem psychicznym.

Wśród substancji nielegalnych najpopularniejszym wyborem są produkty z konopi: 16,9% młodszych i 33,1% starszych uczniów przynajmniej raz zażyło tego rodzaju narkotyki. Drugim co do popularności narkotykiem jest amfetamina – 4,2% młodszych i 4,5% starszych uczniów jej próbowało. Zażywanie nowych substancji psychoaktywnych – tzw. dopalaczy – jest mniej powszechne niż sięganie po produkty konopne. Wśród młodszych uczniów odsetek ten wynosił 6,6%, natomiast w grupie starszych 6,1% deklarowało, że kiedykolwiek stosowało takie środki. Eksperymentowanie z nielegalnymi substancjami, jak również ich sporadyczne używanie, częściej występuje u chłopców niż u dziewcząt. 

Jeśli chodzi o uzależnienia behawioralne – w gry hazardowe grało 12,5% 15-16-latków i 25,4% 17-18-latków. Jeśli chodzi o granie w gry (na komputerze, konsoli czy telefonie) w młodszej grupie badanych 22,2% uważa, że według rodziców spędzają na graniu zbyt dużo czasu, 22,5% samodzielnie ocenia, że gra za długo, a 8,2% ujawnia gorszy nastrój, gdy nie ma dostępu do gier. W starszej grupie odsetki te są niższe: 16,8% uczniów twierdzi, że poświęca na granie zbyt wiele czasu, 16,3% wskazuje, że tak sądzą ich rodzice, a 6,8% odczuwa pogorszenie humoru przy braku możliwości grania.

Podsumowując przegląd statystyk, można dostrzec, że kwestia zachowań nałogowych i używania różnych substancji psychoaktywnych to momentami powszechne zjawisko, które w dużym stopniu może różnić się od samej substancji. Widać tam też pewne różnice płciowe. By w pełni zrozumieć złożoność tego zjawiska, trzeba też poznać złożone mechanizmy psychologiczne. 

Specyficzne problemy i bariery

Uzależnienia u kobiet spotykają się z innym odbiorem społecznym niż u mężczyzn. Spośród specyficznych problemów wymienia się:

• stygmatyzację, która jest nasilona i powiązana szczególnie z tradycyjną wizją podziału ról wynikających z płci. Kobiety są postrzegane jako matki i osoby odpowiedzialne za opiekę nad innymi. Osoba doświadczająca trudności z powodu uzależnienia nie wpisuje się w ten stereotyp. Stygmatyzacja wywołująca poczucie winy lub wstydu może opóźniać moment skorzystania z profesjonalnej pomocy. To właśnie ona stanowi jedną z kluczowych sił napędowych izolacji społecznej, marginalizacji i unikania terapii przez kobiety z problemem narkotykowym.

• Obciążenia socjo-ekonomiczne bardziej dotykają kobiety niż mężczyzn ze względu na niższe poziomy zatrudnienia oraz zarobków. Ma to szczególne znaczenie w sytuacji, gdy brakuje darmowych programów terapii, a niskie dochody mogą skutecznie blokować uzyskanie profesjonalnej, odpłatnej pomocy. 

• Wsparcie społeczne kobiet uzależnionych jest niższe niż u mężczyzn w podobnej sytuacji. Badania wskazują, że kobiety częściej pochodzą z rodzin, w których występuje nadużywanie substancji psychoaktywnych lub uzależnienia behawioralne, np. dane z Anglii ujawniają, że wśród osób szukających pomocy ok. 75% kobiet miało partnera/partnerkę, który korzystał/a z używek.

• Dzieci – kobiety częściej są odpowiedzialne za ich wychowanie i wspólnie z nimi mieszkają. Miejsca oferujące terapie często nie są przygotowane na to, aby jednocześnie pracować z małoletnimi lub zapewnić bezpieczne miejsce dla matek z dziećmi. 

• Kobiety w więzieniach oraz migrantki znajdują się w szczególnie trudnej sytuacji. Kobiety osadzone mają często długą historię przemocy, uzależnienia i ubóstwa, a w zakładach karnych brakuje odpowiednich usług zdrowotnych. Migrantki natomiast doświadczają traumy migracyjnej, barier językowych, nierówności prawnych i rasizmu. W obu przypadkach substancje psychoaktywne pełnią funkcję radzenia sobie z ekstremalnym stresem, a systemowe bariery uniemożliwiają przerwanie tego mechanizmu.

Dostępne raporty wskazują również na to, że kobiety częściej niż mężczyźni zażywający narkotyków mają za sobą trudne dzieciństwo, doświadczyły przemocy seksualnej i fizycznej. Jako osoby dorosłe kobiety częściej doświadczają przemocy ze strony partnera. W porównaniu z mężczyznami kobiety częściej doświadczają także problemów ze zdrowiem psychicznym Wiąże się to z zaburzeniami takimi jak PTSD, lękiem czy objawami depresyjnymi. Kobiet też częściej dotyczą takie kwestie jak handel ludźmi czy przemoc seksualna. 

Efekt teleskopowy

Kluczowym elementem różnicującym płciowo proces uzależnienia jest tzw. efekt teleskopowy (telescoping effect). Zjawisko to polega na znacznie szybszym przejściu od pierwszego kontaktu z substancją do pełnoobjawowego uzależnienia oraz wystąpienia poważnych szkód zdrowotnych u kobiet. Efekt teleskopowy wynika z połączenia trzech czynników: biologicznych, psychologicznych oraz społecznych.

Wśród czynników biologicznych zwraca się uwagę na to, że organizm kobiecy zawiera statystycznie mniej wody, a więcej tkanki tłuszczowej. Ponieważ alkohol i wiele narkotyków rozpuszcza się w wodzie, u kobiet osiągają one znacznie wyższe stężenie we krwi przy tej samej dawce co u mężczyzn. Kobiety posiadają mniejszą ilość dehydrogenazy alkoholowej (ADH) w żołądku. Oznacza to, że większa ilość „czystej” toksyny (alkoholu) trafia bezpośrednio do krwiobiegu i wątroby, nie jest zmetabolizowana na etapie trawienia. Cykl menstruacyjny i poziom estrogenów wpływają na intensywność odczuwania euforii po zażyciu substancji. Estrogeny mogą zwiększać wyrzut dopaminy w jądrze półleżącym, co sprawia, że „nagroda” jest silniejsza, a mechanizm uzależnienia szybciej się utrwala. To wszystko może prowadzić do szybszego rozwoju szkód zdrowotnych.

Przyczyny i mechanizmy psychologiczne oraz społeczne

Mechanizmy i przyczyny uzależnień u kobiet to bardzo skomplikowany i złożony obszar. Doświadczenia traumatyczne, szczególnie związane z przemocą seksualną, fizyczną oraz emocjonalną, są jednym z najważniejszych czynników ryzyka używania substancji przez kobiety. Kobiety zmagające się z traumą często traktują narkotyki jako środek do redukcji cierpienia, łagodzenia objawów PTSD czy tłumienia bolesnych wspomnień. Nie jest to używanie rekreacyjne, lecz mechanizm przetrwania: sposób na regulowanie emocji, gdy brakuje bezpiecznych relacji lub wsparcia terapeutów. Trauma i używanie narkotyków wzajemnie się wzmacniają, tworząc cykl, w którym substancje chwilowo ułatwiają funkcjonowanie, a jednocześnie pogłębiają problemy psychiczne i społeczne, zwiększając podatność na kolejną traumę. Przy kobiecym uzależnieniu nie da się więc oddzielić biologii od historii życia i relacji – obie warstwy są nierozłączne.

W przypadku kobiet relacje intymne odgrywają ogromną rolę w inicjacji i kontynuacji używania narkotyków. Kobiety często zaczynają używać substancji pod wpływem partnerów, którzy sami zmagają się z uzależnieniem. To oni decydują o dostępie do narkotyków, sposobie ich przyjmowania, a niekiedy stosują wobec kobiety przemoc, by utrzymać kontrolę w relacji. W takiej sytuacji substancje stają się częścią dynamiki zależności – więzi, która jednocześnie krzywdzi i daje złudne poczucie bezpieczeństwa. Kobiety często boją się, że odejście od używania będzie równoznaczne z utratą partnera, mieszkania czy środków do życia. Ten mechanizm związkowej zależności sprawia, że przemoc i uzależnienie przenikają się i utrzymują wzajemnie. Co więcej, wspólne używanie narkotyków, w tym dzielenie sprzętu iniekcyjnego, naraża kobiety na choroby zakaźne, zwłaszcza gdy partner wywiera presję na ryzykowne praktyki.

Kobiety znajdują się częściej w trudnej sytuacji ekonomicznej: mają niższe dochody, mniej stabilną pracę i większe obciążenie finansowe związane z opieką nad dziećmi. Te uwarunkowania czynią je bardziej podatnymi na określone mechanizmy uzależnienia, zwłaszcza związane z pracą seksualną. Dla części kobiet wejście w seksbiznes jest strategią przetrwania, próbą zdobycia środków do życia, schronienia czy dostępu do narkotyków. W takim kontekście substancje psychoaktywne pełnią podwójną rolę: ułatwiają wykonywanie trudnej emocjonalnie pracy i stanowią narzędzie kontroli ekonomicznej ze strony klientów, alfonsów czy partnerów. Mechanizmy ubóstwa, przemocy i używania substancji tworzą system naczyń połączonych, w którym każda warstwa wzmacnia kolejne.

Kultura „Wine Mom” i normalizacja picia

Współczesna kultura popularna wprowadziła nowy sposób przedstawiania kobiecego picia alkoholu, często określany jako Wine Mom. W mediach społecznościowych, marketingu oraz memach internetowych picie wina przez matki bywa przedstawiane jako humorystyczna i społecznie akceptowalna forma radzenia sobie ze stresem związanym z codziennymi obowiązkami rodzicielskimi. Hasła typu „wine o’clock” czy gadżety z napisami w stylu „Mommy’s Sippy Cup” wpisują alkohol w narrację nagrody i dbania o siebie. Badacze kultury cyfrowej oraz zdrowia publicznego zwracają uwagę, że taka estetyzacja picia może sprzyjać jego normalizacji i obniżać percepcję ryzyka związanego z alkoholem. W efekcie alkohol przestaje być postrzegany jako substancja potencjalnie problematyczna, a zaczyna funkcjonować jako element stylu życia klasy średniej, szczególnie w środowisku miejskim i wśród kobiet aktywnych zawodowo.

Z perspektywy zdrowia publicznego proces ten może mieć znaczenie dla sposobu rozpoznawania picia problemowego. Badania wskazują, że osoby o wysokim poziomie funkcjonowania społecznego często później identyfikują własne zachowania jako problemowe, ponieważ nie wpisują się w stereotypowy obraz osoby uzależnionej. Normalizujący przekaz kulturowy może dodatkowo wzmacniać tę tendencję, przedstawiając alkohol jako akceptowany sposób regulacji napięcia lub nagrodę po trudach dnia. Chociaż sama kultura „wine mom” nie jest bezpośrednią przyczyną uzależnienia, literatura wskazuje, że medialna banalizacja picia może wpływać na postawy wobec alkoholu i wzorce jego konsumpcji, zwłaszcza wśród kobiet w wieku produkcyjnym.

Rekomendacje dotyczące profilaktyki i terapii

Kluczowym problemem jest to, że system leczenia uzależnień w Europie wciąż opiera się głównie na doświadczeniu mężczyzn. Usługi są projektowane bez uwzględnienia potrzeb kobiet, zwłaszcza matek, kobiet po traumie czy pracownic seksualnych. Brakuje opieki nad dziećmi, elastycznych godzin terapii, bezpiecznych przestrzeni oraz personelu wyspecjalizowanego w pracy z traumą. Co więcej, systemy zdrowia psychicznego, pomocy społecznej, redukcji szkód oraz wsparcia dla osób doznających przemocy funkcjonują niezależnie od siebie. Kobieta musi więc sama koordynować dostęp do usług, co jest praktycznie niewykonalne w sytuacji kryzysu, ubóstwa lub zagrożenia przemocą. Mechanizm ten sprawia, że wiele kobiet „wypada z systemu” – nie dlatego, że nie chcą się leczyć, ale dlatego, że system nie jest do nich dostosowany.

Podsumowanie

Sytuacja kobiet uzależnionych od różnych substancji psychoaktywnych jest złożona i wielowymiarowa. Problemy zdrowotne przeplatają się z ekonomicznymi, społecznymi, rodzinnymi i psychologicznymi. Kobiety częściej niż mężczyźni doświadczają przemocy, traumy i obciążeń opiekuńczych, co wpływa na ich wzorce używania narkotyków, motywacje i możliwości leczenia. Z tego względu tradycyjne, uniwersalne modele terapii często nie odpowiadają na ich potrzeby.

Wymagane są rozwiązania zintegrowane, holistyczne i projektowane w sposób uwzględniający płeć kulturową, które jednocześnie są oparte na empatii, braku osądu i zrozumieniu kontekstu rodzinnego oraz traumatycznych doświadczeń. Tylko takie podejście daje szansę na skuteczną poprawę zdrowia i jakości życia kobiet w Europie.

Bibliografia:

Agencja Unii Europejskiej ds. Narkotyków (EUDA). (2024). European Drug Report 2024. Raport dostępny na: https://www.euda.europa.eu/publications/european-drug-report/2024_pl (dostęp: 7.04.2026).

Atkinson A.M., Meadows B., Emslie C., Lyons A. & Sumnall H. (2020). Pretty in pink and green: An analysis of the targeting and representation of women in alcohol brand marketing on Facebook and Instagram. International Journal of Drug Policy, 75, 102645.

McHugh R.K., Votaw V.R., Sugarman D.E. & Greenfield S.F. (2018). Sex and gender differences in substance use disor ders. Clinical Psychology Review, 66, 12–23.

Sierosławki J., Sierosławska U. (2024). Używanie substancji psychoaktywnych przez polską młodzież: Raport ESPAD 2024. Warszawa: IPiN, KCPU. Raport na stronie: https://kcpu.gov.pl/uzywanie-substancji-psychoaktywnych-przez-polska-mlodziez/#tresc (dostęp: 7.04.2026).