Jak prowadzić terapię dzieci nadużywających urządzeń ekranowych

Maja Ruszpel

W 2021 roku Narodowy Fundusz Zdrowia we współpracy z Ministerstwem Zdrowia uruchomił program pilotażowy dla dzieci i młodzieży problemowo korzystających z technologii cyfrowych. Celem programu było praktyczne sprawdzenie efektywności różnych programów oddziaływań terapeutycznych podejmowanych w tym obszarze. Był to pierwszy taki projekt w Polsce.

Wyniki pilotażu są bardzo obiecujące, a rekomendacje, które w jego wyniku zostały wypracowane przez ekspertów, mogą służyć innym terapeutom uzależnień, psychologom czy psychoterapeutom. – Analiza pokazała, że polscy terapeuci skutecznie pomagają osobom potrzebującym. Jednocześnie rekomendacje, jakie płyną z projektu, mogą zostać wykorzystane do poprawy jakości i efektywności oddziaływań terapeutycznych skierowanych do dzieci i młodzieży oraz ich rodzin w całej Polsce. Stwierdza autorka ewaluacji pilotażu dr Magdalena Rowicka.

W projekcie wzięło udział 12 placówek terapeutycznych w całej Polsce, a wśród pacjentów uczestniczących w terapii w ramach pilotażu znalazło się ponad 800 dzieci i prawie 600 rodziców.

Co konkretnie pokazał pilotaż? Jakie zmiany zaszły w młodych ludziach? 

W całej analizowanej próbie, czyli u wszystkich dzieci, które brały udział w terapii, nastąpiło przede wszystkim zmniejszenie symptomów problemowego korzystania z urządzeń cyfrowych. Szczególnie w grupie dzieci w wieku 8-13 lat. Natomiast u młodzieży powyżej 13. roku życia zmniejszyło się korzystanie z sieci społecznościowych i smartfonu. Ograniczeniu uległ także czas korzystania z technologii ekranowych – zarówno w ciągu tygodnia, kiedy dzieci i młodzież chodzą do szkoły (z poniżej 3 godzin do powyżej 2 godzin dziennie), jak i w weekendy (z poniżej 4 godzin do powyżej 3 godzin dziennie). Zmniejszył się też czas przeznaczony przez nie na komunikację online, czyli przez SMS-y, e-maile i inne rodzaje wiadomości. 

Co do rodziców – dzięki oddziaływaniom pomocowym, w których brali udział, istotnie zwiększyła się ich umiejętność co do określania przez nich zdrowych granic, mających na celu kontrolę czasu spędzanego przez dzieci na korzystaniu z technologii cyfrowych i ustalania konsekwencji naruszenia umowy. Ponadto, wśród rodziców wzrósł także poziom umiejętności w tworzeniu warunków i inspirowaniu dziecka do poszerzania oraz rozwijania zainteresowań. Szczególnie efektywną aktywnością była wspólna zabawa na świeżym powietrzu i zabawy kreatywne, a także wspólne zdobywanie nowej wiedzy czy wyjścia do kina/teatru. Poprawiły się jednocześnie umiejętności rodzicielskie związane z zaspokajaniem potrzeb emocjonalnych dziecka i wspieraniem go w radzeniu sobie ze stresem. 

Zarówno z perspektywy dzieci, jak i rodziców, relacje i komunikacja w rodzinie uległy istotnej poprawie we wszystkich analizowanych wymiarach: wzajemne zrozumienie, otwartość, elastyczność, jakość więzi emocjonalnych, wzajemne wsparcie, autonomia, prywatność i tolerancja. 

Po zakończeniu terapii poprawił się także ogólny nastrój dzieci/młodzieży oraz ich subiektywna ocena własnego samopoczucia (zdrowie fizyczne, psychiczne, społeczne). Jednocześnie dzieci uczestniczące w programie deklarowały, że niepokój rodziców wynikający z ich korzystania z technologii jest dla nich bardziej zrozumiały po terapii niż przed nią. 

Co ważne: dzieci, dzięki uczestnictwu w terapii, zdobyły większą świadomość, że korzystanie z technologii cyfrowych nie powinno wypełniać całego ich wolnego czasu. Dlatego też nastąpił wzrost liczby podejmowanych przez nich innych zainteresowań i aktywności. Szczególnie dotyczyło to rozwijania zainteresowań artystycznych, uczestnictwa w sporcie, grania w gry planszowe, czytania i zajmowania się zwierzętami. 

Istotne są zatem rekomendacje, jakie powstały po 4 latach pilotażu. Dotyczą one zarówno sposobu pracy psychoterapeutycznej, jak i samej organizacji systemu pomocowego w obszarze terapii uzależnienia od urządzeń ekranowych.

Warto tę wiedzę popularyzować i upowszechniać z uwagi na fakt, że po raz pierwszy porządkuje ona zasady pracy z młodymi ludźmi, jak i całymi rodzinami w tym obszarze. Określa istotne obszary i metody terapeutyczne, a jednocześnie stawia akcenty na właściwe rozumienie tego, czym są urządzenia ekranowe i ich używanie we współczesnym świecie. Nie można ich problemowego używania traktować, tak jak gier hazardowych czy nadużywania substancji psychoaktywnych. Tym samym motywuje to terapeutę uzależnień do zdobywania wiedzy w tym obszarze – dotyczy to także samej specyfiki świata wirtualnego, gier komputerowych czy popularnych mediów społecznościowych. 

Zostały opracowane dwie główne rekomendacje.

1. Rekomendacja do pracy z dziećmi i młodzieżą problemowo używającymi cyfrowych technologii 

I. Rekomendowany nurt oddziaływań psychoterapeutycznych 

• Podejście poznawczo-behawioralne. 

• Terapia systemowa. 

II. Cele terapii 

1. Poprawa funkcjonowania całego systemu rodzinnego: należy włączyć rodziców do procesu terapii i wspierać ich w zdobywaniu kompetencji wychowawczych i budowaniu więzi.

2. Poprawa funkcjonowania dzieci/młodzieży, w tym: 

• obniżenie symptomów problemowego korzystania z technologii; 

• kształtowanie zdrowych nawyków i kompetencji cyfrowych; 

• rozwijanie umiejętności radzenia sobie m.in. z emocjami, stresem, nudą; 

• nabywanie kompetencji społecznych. 

Abstynencja od technologii cyfrowych sama w sobie nie jest celem pracy terapeutycznej. Może być jedynie tymczasowym środkiem i powinna być wprowadzona tylko w wyjątkowych sytuacjach. 

III. Świat technologii cyfrowych a terapia 

• Istotne jest, by terapeuta znał specyfikę świata technologii cyfrowych oraz starał się zrozumieć, dlaczego ten obszar jest ważny dla młodego człowieka i jaki jest cel jego zaangażowania w ten rodzaj aktywności. 

• Warto w pracy terapeutycznej i psychoedukacyjnej rozróżniać adaptacyjne i nieadaptacyjne używanie Internetu i technologii cyfrowych. 

• Długość czasu spędzanego na korzystaniu z nowoczesnych technologii nie jest najważniejszym czynnikiem świadczącym o problemie. Należy badać, dlaczego i w jaki sposób młody człowiek z nich korzysta. 

IV. Diagnoza różnicowa – zaburzenia współwystępujące z problemowym korzystaniem z Internetu 

• Diagnoza zaburzeń współwystępujących jest kluczowa dla zaprojektowania procesu terapii i zapewnienia dodatkowego wsparcia i pomocy. 

• Problemowe używanie cyfrowych technologii może stanowić objaw innych zaburzeń (m.in. zaburzeń nastroju, ADHD, spektrum autyzmu, zaburzeń lękowych), dlatego ważne jest potraktowanie objawu z całym jego kontekstem i rekomendowanie diagnoz stawianych przez zespół interdyscyplinarny. 

2. Rekomendacja dotycząca zwiększenia retencji w terapii 

Na podstawie uzyskanych wyników dotyczących rezygnacji rodzin z udziału w terapii (ten aspekt także został zbadany), zostały sformułowane rekomendacje, które mogą przyczynić się do poprawy i zwiększenia liczby osób, które skorzystają z terapii w przyszłości. Poza kwestiami organizacyjnymi, jak sugestia zwiększenia dostępności terapii w naszym kraju, rekomendowane jest rozbudowywanie oferty pomocowej jako takiej poprzez inne rodzaje oddziaływań:

• oferowanie dodatkowych programów wsparcia dla dzieci i rodziców, takich jak grupy wsparcia (formalne, nieformalne); 

• nawiązanie współpracy z lokalnymi organizacjami społecznymi oraz istniejącymi grupami wsparcia, które mogą zapewnić dodatkową pomoc w zakresie zdrowia psychicznego oraz problemów związanych z korzystaniem z mediów; 

• umożliwienie rodzinom dostępu do specjalistów niezwiązanych bezpośrednio z pracą z uzależnieniem, którzy mogą udzielać konsultacji oraz wsparcia w trudnych sytuacjach (nagła choroba, rozwód lub inne nieprzewidziane trudne sytuacje);

• edukacja i szkolenia dla rodziców: organizowanie warsztatów i szkoleń dla rodziców w celu zwiększenia ich umiejętności komunikacyjnych, zarządzania rodzicielskiego oraz rozumienia problematyki korzystania z mediów. Nie każda rodzina może potrzebować pomocy terapeutycznej, niekiedy warsztaty kompetencji mogą okazać się wystarczające. 

Więcej na temat pilotażu i innych rekomendacji można znaleźć w dokumencie „Raport z projektu „E-VAL 2.0” – Ewaluacja programu oddziaływań terapeutycznych skierowanych do dzieci i młodzieży problemowo korzystających z nowych technologii cyfrowych oraz ich rodzin”, realizowanego przez Akademię Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej w Warszawie w ramach zadań współfinansowanych ze środków Funduszu Rozwiązywania Problemów Hazardowych na zlecenie KCPU: 

https://kcpu.gov.pl/wp-content/uploads/2025/08/Raport-z-projektu-EVAL-2.0.pdf

Metryczka programu

Program pilotażowy powołany rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 23 listopada 2021 roku był realizowany do 30 czerwca 2025 roku i miał na celu ograniczenie symptomów problemowego korzystania z nowych technologii cyfrowych poprzez: 

1. ograniczenie zachowań związanych z problemowym korzystaniem z nowych technologii cyfrowych; 

2. zwiększenie wiedzy i samoświadomości w odniesieniu do problemowego korzystania z nowych technologii cyfrowych; 

3. poprawę stanu zdrowia psychicznego; 

4. poprawę funkcjonowania społecznego. 

Wzięło w nim udział 12 placówek z całej Polski. Projekt badawczy, analizujący pilotaż, był realizowany dwuetapowo. Biorąc pod uwagę cele programu określone w rozporządzeniu, dobrano odpowiednie narzędzia i zaprojektowano dwa rodzaje badań skuteczności oddziaływań (E-VAL): 

1. badanie ilościowe w schemacie pre- i post-test w grupie dzieci/młodzieży i grupie rodziców;

2. badania jakościowe: wywiady pogłębione z terapeutami i wywiady grupowe FGI z rodzicami. 

W kolejnych latach zaprojektowano dodatkowo dwa rodzaje badań (E-VAL 2.0.): 

1. badanie ilościowe w schemacie pre- i post-test oraz follow-up (badanie odroczone) w grupie dzieci/młodzieży i grupie rodziców;

2. badanie ilościowe dotyczące przyczyn rezygnowania z udziału w terapii (drop-out) (badanie indywidualne z rodzicami). 

W badaniu ilościowym wzięło udział łącznie 812 dzieci/młodzieży i 590 rodziców (analiza skuteczności została przeprowadzona jednak na danych pochodzących od 440 dzieci/młodzieży i 390 rodziców). W ramach projektu E-VAL przeprowadzono dodatkowo badanie jakościowe, w którym udział wzięło 90 rodziców i 20 terapeutów. W badaniu E-VAL 2.0 w analizie przyczyn rezygnacji z udziału w terapii (analiza zjawiska drop-out) wzięło udział 114 rodziców/opiekunów, którzy przerwali udział w terapii (zarówno rodzic, jak i dziecko).