Gdy uczeń ma dwa domy. Wyzwania dla szkoły

Maria Engler

Do szkół coraz częściej uczęszczają uczniowie żyjący w rodzinach patchworkowych. Ich codzienność jest zwykle bardziej złożona niż tych, którzy wychowują się w rodzinach o bardziej tradycyjnym modelu. Szkoła jest przestrzenią, która może wzmacniać poczucie bezpieczeństwa i stabilności dziecka mierzącego się z wyzwaniami wychowywania się w patchworkowej rodzinie. Jest też miejscem, w którym kompetentni specjaliści mogą dostrzec jego trudności i udzielić mu adekwatnej pomocy.

Każda rodzina, niezależnie od jej modelu, musi wypracować własny wzorzec komunikacji oraz oddziaływań wychowawczych. Bywa to skomplikowane i długotrwałe nawet w rodzinach tradycyjnych. Tym bardziej złożony i czasochłonny jest to proces w rodzinach patchworkowych bądź takich, w których dziecko żyje pomiędzy dwoma domami.

Uczeń z rodziny patchworkowej

Budowanie nowych systemów rodzinnych wymaga wiele wysiłku. Konieczne jest renegocjowanie zewnętrznych granic, czyli ustalenie, kto należy do nowo powstałej rodziny, określanie zasad i ról oraz ustalanie, jak powinien wyglądać proces wychowawczy. Dziecko, starając się odnaleźć w nowej sytuacji życiowej, również mierzy się z wieloma wyzwaniami. Nauczyciele mogą odegrać ważną rolę w procesie wspierania dziecka i jego rodziny. Fakt, że mają z nim codzienny kontakt, daje im możliwość zaobserwowania jego trudności, których przyczyną może być właśnie funkcjonowanie w złożonym systemie rodzinnym.

W literaturze, artykułach popularnonaukowych oraz poradnikowych często można spotkać opisy problemów, z jakimi mierzą się osoby żyjące w rodzinach o mniej tradycyjnym modelu. Warto więc podkreślić, że wychowywanie się pomiędzy dwoma domami bądź w rodzinie patchworkowej może nieść dla dziecka również pozytywy. Dzieje się tak np. wtedy, gdy przed rozstaniem rodziców było ono świadkiem ich pełnej konfliktów i napięć codzienności. Dziecko może też odnieść liczne korzyści, jeśli rodzinę patchworkową tworzą dojrzali i wspierający dorośli. Mimo wszystko specyfika tego systemu rodzinnego często rodzi wyzwania zarówno dla jego członków, jak i dla szkoły, do której uczęszcza dziecko. 

Trudności płynące z funkcjonowania pomiędzy różnymi środowiskami wychowawczymi, zasadami i relacjami mogą mieć wpływ na to, w jaki sposób dziecko buduje relacje rówieśnicze, jaką postawę przyjmuje wobec nauczycieli oraz jakie jest jego ogólne samopoczucie w szkole.

Szkolne wyzwania dziecka wychowującego się w rodzinie patchworkowej

Nawet wówczas, gdy rodzice starają się utrzymać podobne standardy wychowawcze, środowiska rodzinne dziecka mogą się różnić. Odrębności te zwykle dotyczą organizacji dnia, podejścia do obowiązków szkolnych czy poziomu kontroli rodzicielskiej. Przyczyną różnic bardzo często nie jest czyjaś zła wola, a po prostu fakt, że jako ludzie jesteśmy odmienni, a żyjąc osobno, może się to pogłębiać.

Zarówno dziecko funkcjonujące w opiece naprzemiennej, jak i to, które spędza u drugiego rodzica tylko poszczególne dni, doświadcza konieczności ciągłej adaptacji. Konieczność częstej zmiany miejsca pobytu, pakowania rzeczy, pamiętania o szkolnych materiałach itd. bywa dla dziecka obciążająca. Dzieci o większej wrażliwości emocjonalnej mogą cierpieć na skutek poczucia chaosu i braku stabilności. Szkoła jest zaś ze swej natury miejscem przewidywalnym i uporządkowanym, co sprzyja wzmacnianiu poczucia równowagi dziecka.

Uczeń, który mierzy się z trudnymi emocjami związanymi z rozstaniem rodziców, sytuacją okołorozwodową bądź z koniecznością adaptacji do rodziny patchworkowej, może doświadczać silnego stresu. Taki stan będzie utrudniał mu naukę oraz obniżał jego zdolność koncentracji. Jeśli nauczyciele zareagują na to krytyką i negatywnym nastawieniem, samopoczucie dziecka pogorszy się. Może dojść do rozwoju zaburzeń lękowych, w tym fobii szkolnej oraz zaburzeń depresyjnych.

Trudności dziecka mogą przełożyć się również na jego relacje rówieśnicze, które są ważnym elementem życia szkolnego. Nawet jeśli dziecko doświadcza ze strony kolegów i koleżanek życzliwości, może porównywać się do nich oraz porównywać swoją rodzinę do ich rodzin. Poczucie odmienności często staje się czynnikiem wywołującym stres i obniżającym samoocenę. Niektóre dzieci starają się ukrywać swoją sytuację rodzinną, obawiając się braku zrozumienia i negatywnej oceny ze strony rówieśników. Trudne mogą być dla nich również pytania o nowych partnerów rodziców lub przyrodnie rodzeństwo. Dziecko może wycofywać się z relacji, niechętnie opowiadać o swojej codzienności oraz unikać spotkań i zapraszania przyjaciół do domu. Tego rodzaju izolacja z całą pewnością odbije się negatywnie na jego samopoczuciu.

Funkcjonowanie ucznia w dwóch domach może wiązać się również z trudnościami o bardziej praktycznym i organizacyjnym charakterze. Bywa, że dziecko zapomina książek bądź zeszytów, ponieważ część materiałów znajduje się w drugim domu. Uczeń może bowiem przychodzić do szkoły z różnych miejsc zamieszkania. Problemem bywa także przekazywanie informacji o zadaniach domowych bądź wydarzeniach szkolnych. Różnice w planie dnia obu rodzin, chaos oraz brak spójności w nadzorowaniu obowiązków szkolnych mogą przyczyniać się do powstawania zaległości w nauce.

Współpraca z rozwiedzionymi rodzicami bywa wyzwaniem dla nauczycieli i pracowników szkoły, zwłaszcza jeśli relacje rodziców są konfliktowe. Może się zdarzyć, że będą oni traktowali szkołę jako miejsce rozwiązywania ich konfliktów. Bardzo ważne jest wówczas, aby nauczyciele zachowali neutralność i skoncentrowali się na dobru dziecka.

Wsparcie dziecka i jego rodziny – rola szkoły

Nauczyciele mają wiele możliwości wspierania dziecka żyjącego pomiędzy dwoma domami oraz jego rodziny. Mogą to robić m.in. poprzez:

• Zapewnianie uczniowi przewidywalności oraz stabilności – dla poczucia bezpieczeństwa dziecka ważne jest utrzymanie rutyny, wprowadzenie i trzymanie się zasad przy jednoczesnym zachowaniu elastyczności, gdy jest ona potrzebna, budowanie pozytywnej atmosfery w zespole klasowym, w którym każdy zna swoją rolę, trzymanie się planu dnia, kierowanie wobec dziecka jasnych oczekiwań oraz umożliwianie mu doświadczenia poczucia sprawczości.

• Dostosowanie wymagań edukacyjnych do aktualnych możliwości dziecka – dziecko żyjące w stanie silnego napięcia może mieć trudność z nauką i koncentracją. Zachowanie uważności na sytuację i potrzeby ucznia oraz postawienie na pierwszym miejscu jego zdrowia emocjonalnego jest ważnym zadaniem nauczycieli.

• Zachowanie życzliwej i empatycznej postawy – warto pamiętać o tym, że bardzo często trudności ucznia nie są przejawem jego złej woli, lecz następstwem problemów emocjonalnych lub trudności organizacyjnych rodziny. Dobrze jest również brać pod uwagę, że nie zawsze trudne emocje dziecka objawiają się w oczywisty sposób. Obniżony nastrój może przejawiać się nie tylko smutkiem, ale i wybuchowością, drażliwością, nadmiernym krytycyzmem itd. Istotne jest więc skupianie się nie tylko na zachowaniu dziecka, ale przede wszystkim na jego przyczynach.

• Wspieranie ucznia w sferze relacji rówieśniczych – rolą nauczycieli jest obserwowanie dynamiki relacji w klasie oraz zdecydowane reagowanie na przejawy wykluczenia i stygmatyzacji, ale również samoistnego wycofywania się dziecka z relacji rówieśniczych. Bardzo ważne jest to, by nauczyciel kształtował w klasie atmosferę akceptacji i zrozumienia tak, by uczniowie wiedzieli, że zachowania takie jak odrzucanie, wyśmiewanie czy dyskryminowanie nie są akceptowane. Pozytywną atmosferę, w której uczniowie mogą odpoczywać i odbudowywać swoje zasoby, można budować również za pomocą śmiechu, żartu i wspólnego oddawania się rozrywce.

• Zachowanie neutralności w relacjach z rodzicami – obowiązkiem nauczycieli jest traktowanie obojga rodziców jako ważnych uczestników procesu edukacyjnego, jeśli oczywiście żadne z nich nie ma ograniczonych bądź odebranych praw rodzicielskich. Przekazywanie informacji o postępach i trudnościach ucznia, wydarzeniach szkolnych oraz innych ważnych sprawach powinno być więc dostępne dla każdego z rodziców. Bardzo pomocne w tym zakresie jest obecnie powszechne korzystanie z dzienników elektronicznych. W miarę możliwości komunikacja szkoły z rodzicami powinna odbywać się bezpośrednio z każdym z nich, zgodnie z ustaleniami dotyczącymi opieki nad dzieckiem. Niedopuszczalne jest stawianie dziecka przez rodziców bądź nauczycieli w roli pośrednika między dorosłymi.

• Wspieranie dzieci w kształtowaniu otwartości i zrozumienia dla różnorodności – rolą nauczycieli, również wtedy, gdy do ich klasy uczęszczają wyłącznie dzieci wychowujące się w rodzinach o tradycyjnym modelu, jest przełamywanie stereotypów oraz kształtowanie niewykluczającej postawy. Nauczyciel może organizować lekcje wychowawcze na temat różnych modeli rodzin bądź włączać ten wątek w inne aktywności. Pomoże to dzieciom z rodzin patchworkowych poczuć się bardziej zrozumianymi i mniej obciążonymi społecznymi oczekiwaniami. Istotne jest również zachowanie wrażliwości językowej przejawiającej się niezakładaniem z góry, że każde dziecko wychowuje się w tradycyjnej rodzinie. Bezpiecznym wyrażeniem w sytuacji braku wiedzy na ten temat jest na przykład słowo „bliscy”. Warto również podejść z ostrożnością i uważnością do pewnego rodzaju zadań kierowanych do uczniów, jak np. opisanie rodzinnych wakacji czy przyniesienie rodzinnej fotografii. Nie chodzi o to, by rezygnować z takich zadań, lecz o wcześniejsze zastanowienie się nad ich alternatywami oraz bardziej otwartymi formami – tak, by żadne z dzieci nie poczuło się wykluczone. Zamiast prosić uczniów o przyniesienie fotografii przedstawiającej ich w towarzystwie rodziców, lepiej jest więc polecić, by podzieliły się fotografiami swoich bliskich bądź wykonały rysunek przedstawiający ważne dla nich osoby.

• Wdrażanie edukacji emocjonalno-społecznej – trening umiejętności społecznych może odbywać się podczas każdej aktywności szkolnej dziecka, nawet jeśli nie polega ona na szczegółowym omówieniu danej sytuacji społecznej bądź rozmowie o emocjach. Rolą nauczyciela jest wspieranie dziecka w rozwijaniu kompetencji emocjonalnych i społecznych. To on pokazuje uczniom, jak mogą rozpoznawać swoje emocje i potrzeby, radzić sobie z trudnymi uczuciami i budować satysfakcjonujące relacje z innymi. Istotne jest również to, by minimalizować poczucie osamotnienia uczniów zmagających się z trudnościami rodzinnymi. Bardzo pomocne może się okazać komunikowanie dziecku – mniej lub bardziej wprost – że wiele dzieci zmaga się z podobnymi problemami. Można to robić również poprzez wybór odpowiedniej lektury dla klasy lub wspólne obejrzenie filmu poruszającego daną tematykę. Nauczyciel podczas zajęć wychowawczych może również uczyć uczniów technik relaksacyjnych, jak np. mindfulness, trening autogenny Schultza, medytacja itd. Dzieci, które wymagają dodatkowego wsparcia, powinny być kierowane do szkolnych specjalistów, takich jak np. psycholog lub pedagog.

• Organizowanie warsztatów dla rodziców – zadaniem współczesnych szkół jest edukowanie nie tylko dzieci, ale i rodziców. Nauczyciele i szkolni specjaliści mogą więc organizować warsztaty na temat emocji dzieci wychowujących się w rodzinach o różnych modelach.

Wielość form życia rodzinnego sprawia, że szkoła musi zachować szczególną uważność i wrażliwość na sytuacje życiowe swoich uczniów. Doświadczenia rodzinne mogą znacząco wpływać na ich funkcjonowanie szkolne, zwłaszcza w obszarze emocji, relacji rówieśniczych, koncentracji oraz nauki. Empatia oraz budowanie przez nauczycieli życzliwej, pełnej akceptacji i otwartości atmosfery mogą sprawić, że szkoła stanie się ostoją dla dzieci, które przechodzą przez życiowe zmiany i adaptują się do nowych realiów życia rodzinnego.

Bibliografia

Waleriańczyk A., Rola nauczyciela w życiu rodzin patchworkowych, „Wychowanie w Przedszkolu”, nr 1/2025.

Skarbek K., Kierzkowska M., Szanse i zagrożenia w procesie wychowawczym w rodzinie patchworkowej. Studium rodziny zrekonstruowanej, „Roczniki Pedagogiczne”, tom 14(50), numer 4/2022.