Skuteczność programu profilaktyki zintegrowanej Archipelag Skarbów® w MOS i MOW

Maja Łoś, Jakub Placha

W czerwcowym wydaniu Remedium wywołaliśmy temat profilaktyki zintegrowanej w Młodzieżowych Ośrodkach Socjoterapii (MOS) i Młodzieżowych Ośrodkach Wychowawczych (MOW), a konkretnie sensu i wyzwań oddziaływań profilaktycznych adresowanych do młodzieży niedostosowanej społecznie lub zagrożonej niedostosowaniem. Prezentujemy wybrane efekty tych działań, jakie udało się zaobserwować dzięki złożonym badaniom ewaluacyjnym przeprowadzonym w ramach projektu zrealizowanego przez Instytut Profilaktyki Zintegrowanej (IPZIN).

Projekt sfinansowano ze środków Funduszu Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej – Funduszu Sprawiedliwości w zakresie Przeciwdziałania przyczynom przestępczości. Celem badania było przyjrzenie się jaka jest skuteczność zmodyfikowanej wersji programu Archipelag Skarbów (AS) w kluczowych obszarach problemowych takich jak: zdrowie psychiczne, korzystanie z substancji psychoaktywnych, przemoc, seksualność. Czy i w jakim stopniu proponowane treści i metodyka programu wpłynęły na ograniczenie zachowań ryzykownych, zmianę postaw i przekonań w tych obszarach?

Założenia metodologiczne badań

W profilaktyce ważne jest łączenie innowacyjności rozwiązań z oparciem ich o naukowe podstawy oraz sprawdzanie czy są one rzeczywiście skuteczne. Chcąc zweryfikować, w jakim wymiarze założone cele programu AS mogą być osiągane w MOS i MOW zespół IPZIN w składzie: Agata Balcerzak, dr Krystyna Ewa Siellawa-Kolbowska, dr Szymon Grzelak, Szymon Szumiał (analiza statystyczna), opracował i zrealizował projekt badawczy, którego skróconą metodologię podajemy poniżej.

Schemat badania ewaluacyjnego programu AS

W badaniu ewaluacyjnym programu AS przyjęto metodę ilościowego badania ewaluacyjnego opartego o schemat quasi eksperymentalny typu „2x2”, obejmujący 2 rodzaje badanych grup; eksperymentalne i kontrolne oraz 2 pomiary w tych grupach; pretest oraz posttest.

Narzędzia badawcze

Wykorzystano zestaw narzędzi badawczych Pro-Zint V i IX, stosowany od lat przez Instytut Profilaktyki Zintegrowanej, szczegółowo opisany m.in. w raporcie Łoś, M., Hawrot, A., Grzelak, S., Balcerzak, A. (2017). Badania były anonimowe, prowadzone przez przeszkolonych ankieterów.

Próba badawcza

Do eksperymentu wybrano 26 placówek: 10 Młodzieżowych Ośrodków Wychowawczych i 16 Młodzieżowych Ośrodków Socjoterapii. Aby utworzyć z nich pary grup badawczych: eksperymentalną i kontrolną o podobnych charakterystykach, dobór ośrodków w pary był doborem celowym ze względu na takie kryteria jak: typ ośrodka, płeć i liczba wychowanków oraz możliwość przeprowadzenia procedury badawczej w obu ośrodkach w zbliżonym czasie. Analizowane dane obejmują grupę 1130 młodych osób z 6 ośrodków tylko dla dziewcząt i 14 tylko dla chłopców oraz 6 placówek koedukacyjnych. Młodzież objęta badaniem była w wieku od 12 do 21 lat.

Harmonogram działań

Całą procedurę badawczą przeprowadzono w okresie od lutego 2022, do czerwca 2023 roku. W grupie eksperymentalnej pretest wykonywany był przed realizacją a posttest w odstępie 33 do 60 dni po realizacji programu Archipelag Skarbów w danym ośrodku. W grupie kontrolnej odstęp pomiędzy poszczególnymi etapami badań wynosił od 31 do 68 dni.

Obliczenia statystyczne

W obliczeniach analizowano zmianę w grupie eksperymentalnej między pretestem i posttestem porównaną do zmiany w grupie kontrolnej. Nie zdecydowano się na wprowadzenie kodów identyfikujących osoby, gdyż u młodzieży z placówek wzbudzało to nieufność i mogłoby fałszować wyniki badań. Spowodowało to konieczność zastosowania metod statystycznych, przy których wykrycie efektów jest trudniejsze. Istotność różnic oraz siłę efektów dla różnych typów zmiennych oceniano korzystając z kilku rodzajów testów statystycznych. W analizach danych z odpowiedzi na pytania wyrażonych na skali (np. 1-6) oznaczającej częstość występowania albo nasilenie zjawiska, obliczono wartości średnie punktów otrzymanych za udzielone odpowiedzi oraz wykorzystano wartości testu kontrastów otrzymane w jednoczynnikowej analizie wariancji. W analizach danych z odpowiedzi na pytania, w których osoby badane wskazywały występowanie lub brak występowania zjawiska (wyrażonych w %) obliczono wartość testu niezależności chi 2 Pearsona. Wyznaczono również 95% przedziały ufności dla miar sił efektu, odpowiednio – miary d Cohena dla wyników wyrażonych na skali oznaczającej częstość występowania albo nasilenie zjawiska lub miary V Cramera dla odpowiedzi na pytania, w których osoby badane wskazywały występowanie lub brak występowania zjawiska. Wyznaczone 95% przedziały ufności są pomocne przy interpretacji wyników w sytuacji, w której zarówno w grupie eksperymentalnej i w grupie kontrolnej uzyskuje się różnice pomiędzy pretestem i posttestem w pożądanym kierunku, tzn. w kierunku wartości oznaczających lepsze funkcjonowanie osób badanych. Wówczas silniejszy efekt różnic pomiędzy pretestem i posttestem otrzymany w grupie eksperymentalnej niż w grupie kontrolnej świadczy o efektywności programu. Wszystkie przedstawione w tym artykule wyniki uzyskano na poziomie istotności statystycznej niższej niż 0,05.

Ster na młodzież

Dokąd chcieliśmy zabrać młodych ludzi wyruszając z nimi w rejs po Archipelagu Skarbów?

Celem głównym programu Archipelag Skarbów jest zapobieganie różnym zachowaniom ryzykownym i problemom młodzieży. Ograniczenie czynników ryzyka i wzmocnienie czynników chroniących młodzież przed zagrożeniami. Dodatkowo - w odniesieniu do młodzieży przebywającej w MOS i MOW - przeciwdziałanie przyczynom i pogłębianiu się niedostosowania społecznego.

Cele szczegółowe to m.in.:

· ograniczenie wczesnych oraz przypadkowych kontaktów seksualnych młodzieży i problemów z nimi związanych,

· ograniczenie picia alkoholu, używania narkotyków i dopalaczy,

· ograniczenie natężenia przemocy rówieśniczej (fizycznej, słownej oraz o podtekście seksualnym).

Prowadząc ewaluację programu zgodnie z założeniami Modelu Profilaktyki Zintegrowanej (MPZ), na którym oparty jest program, badany był szeroki zestaw zmiennych, obejmujący więcej zmiennych, niż te podane w celach powyżej. Jest zrozumiałe, że zwłaszcza w pracy z młodzieżą z MOS i MOW, sukcesem byłoby osiągnięcie choćby jednego lub kilku z nich. Wskaźniki używane w badaniach ewaluacyjnych opartych na MPZ zawsze muszą odzwierciedlać szeroki zakres zmiennych – także po to, by sprawdzić, czy program nie powoduje szkodliwych skutków ubocznych.

Archipelag efektów

Co udało się osiągnąć? Jakie są obszary i skale zaobserwowanych zmian?

Wyniki badania ewaluacyjnego wskazują na szereg pożądanych efektów, spójnych z celami programu dla młodzieży z MOS i MOW. Szczególnie w zakresie:

1. niezażywania narkotyków i alkoholu,

2. budowania pozytywnych postaw wobec seksualności

3. budowania pozytywnych przekonań dotyczących miłości,

4. radzenia sobie z przemocą,

5. podejmowania pozytywnych planów na przyszłość,

Znacznie więcej korzystnych zmian zaobserwowano u dziewcząt niż u chłopców, dlatego przestawiamy najważniejsze wybrane wyniki z podkreśleniem płci osób badanych, której dotyczy istotna statystycznie zmiana.

Niezażywanie narkotyków i alkoholu

Udział w programie zdecydowanie sprzyja ograniczeniu spożywania substancji psychoaktywnych przez dziewczęta-podopieczne MOS i MOW. Stwierdzono, że zarówno średnia wartość wskaźnika częstości picia napojów alkoholowych w ciągu ostatnich 30 dni, średnia wartość wskaźnika upijania się napojem alkoholowym w ciągu ostatnich 30 dni oraz średnia wartość wskaźnika użycia narkotyku w ciągu ostatnich 30 dni wśród dziewcząt w grupie eksperymentalnej w postteście była istotnie statystycznie niższa niż w preteście (zob. wykresy obok).

Pozytywne postawy wobec seksualności

W czasie spotkania z młodzieżą trenerzy programu ukazują wartość ludzkiej seksualności, wpisując ją w całościową strukturę bio-psycho-społeczną człowieka. Podejmowane są również tematy zachowań/sytuacji zagrażających przeżywaniu seksualności w sposób sprzyjający zdrowiu (fizycznemu i psychicznemu) oraz budowaniu zdrowej, głębokiej i trwałej relacji z drugą osobą: temat pornografii, zbyt wczesnej inicjacji seksualnej, zakażeń przenoszonych drogą płciową, nieplanowanej ciąży, uzależnienia od seksu. Okazało się, że program może pozytywnie zmieniać postawy dziewcząt z MOS i MOW w tym obszarze. Zaobserwowano:

spadek odsetka dziewcząt podejmujących współżycie seksualne w ciągu ostatniego miesiąca (zob. wykresy obok);
wzrost odsetka dziewcząt deklarujących chęć czekania z rozpoczęciem współżycia do ślubu;
wzrost wśród dziewcząt wskaźnika przekonania normatywnego, że rówieśnikom zależy na czekaniu z rozpoczęciem współżycia seksualnego do ślubu;
spadek odsetka dziewcząt przekonanych, że pornografia przedstawia prawdziwy obraz seksualności;
wzrost odsetka dziewcząt przekonanych, że pornografia może uzależniać;
spadek odsetka młodzieży przekonanej o istnieniu metod antykoncepcyjnych gwarantujących 100% skuteczność w zakresie ochrony przed nieplanowaną ciążą;

spadek odsetka młodzieży przekonanej o istnieniu metod antykoncepcyjnych gwarantujących 100% skuteczność w zakresie ochrony przed zakażeniem wirusem HIV. (Świadomość nieistnienia stuprocentowych metod ochrony jest sama w sobie ważnym czynnikiem chroniącym przed podejmowaniem wczesnych kontaktów seksualnych.)

Pozytywne przekonania dotyczące miłości

Dziewczęta, które brały udział w programie zmieniły swoje przekonania dotyczące rozumienia czym jest „prawdziwa miłość”. Zaobserwowano wzrost odsetka dziewcząt rozumiejących „prawdziwą miłość” jako taką, która nigdy się nie kończy, a z biegiem lat rośnie, a spadek odsetka dziewcząt, które uważają, że nawet „prawdziwa miłość” jest krótkotrwała i gaśnie. Optymistyczne przekonania o miłości są czynnikiem chroniącym wobec depresji i myśli samobójczych (Grzelak, 2015). Stwierdzono też, że wśród dziewcząt w grupie eksperymentalnej w postteście było istotnie więcej osób, które wskazywały na duże znaczenie wzajemnej pomocy oraz szacunku w miłości niż w preteście. Ponadto, wśród dziewcząt w grupie eksperymentalnej w postteście było o 20,9% więcej osób uważających, że aby miłość była trwała i szczęśliwa, ważne jest znalezienie osoby, która ma bardzo podobne zasady i wartości w życiu (pretest 37,0%, posttest 57,9%, p<0,001). Oznacza to, że udział w programie pogłębił rozumienie miłości w ważnym aspekcie dotyczącym wspólnoty wartości, które znajdują konkretne przełożenie na relację (wzajemna pomoc, szacunek).

Radzenie sobie z przemocą

W obszarze przemocy zaobserwowano istotny wzrost deklaracji bycia ofiarą przemocy fizycznej w grupie eksperymentalnej wśród chłopców. W grupie kontrolnej nie stwierdzono istotnej statystycznie różnicy. Należy jednak zauważyć, że poziom deklarowania bycia ofiarą przemocy fizycznej przez grupę eksperymentalną był w preteście bardzo niski, niższy niż w grupie kontrolnej, więc de facto w postteście poziomy w obu grupach wyrównały się. Jednocześnie nie zaobserwowano istotnych statystycznie zmian w zakresie bycia sprawcą przemocy fizycznej. Temat przemocy poruszany jest wielokrotnie w programie Archipelag Skarbów w kontekście budowania prawidłowych, zdrowych relacji, w których ważną rolę odgrywa wzajemne okazywanie sobie szacunku. Zaobserwowany efekt może zatem wynikać z uwrażliwienia na sytuacje międzyosobowej i społecznej interakcji oraz zwiększenia świadomości dotyczącej rodzajów przemocy. Zdaniem ekspertów pracujących z młodzieżą w MOW samo uświadomienie sobie przez podopiecznego sytuacji przemocy uważa się za efekt pozytywny oddziaływań socjoterapeutycznych i resocjalizacyjnych (Balcerzak, Grzelak, i in. 2023).

Pozytywne plany na przyszłość

Program Archipelag Skarbów wzmocnił pozytywne plany życiowe u chłopców. Wyniki ewaluacji wskazują na istotny wzrost odsetka chłopców wybierających zrobienie kariery zawodowej i zdobycie majątku jako swoje marzenia i cele życiowe. Przed udziałem w programie 33% chłopców-podopiecznych MOS/MOW wybierało rozwój zawodowy/karierę zawodową. Po realizacji programu AS, takie marzenia deklarowało już ok. 43% spośród nich. Według ekspertów-pracowników MOS/MOW jest to bardzo ważny efekt - zbieżny z jednym z ważnych celów pracy resocjalizacyjnej i socjoterapeutycznej z młodzieżą jakim jest zachęcanie wychowanków do zdobywania kompetencji zawodowych.

Najważniejsze wnioski czyli REFLEKSJA Z PODRÓŻY

Przeprowadzone badania ewaluacyjne nad skutecznością programu AS w MOS i MOW są w wielu aspektach pionierskim przedsięwzięciem, przynajmniej jeśli chodzi o programy oparte na modelu profilaktyki zintegrowanej. Sam fakt realizacji tych badań jest dużym sukcesem, ważnym zasobem wiedzy i zbiorem doświadczeń z zakresu ewaluacji działań profilaktycznych wśród młodzieży skierowanej do tych placówek. Dla rzetelności i trafności wyników, badania ewaluacyjne wymagają metodologii podobnej do badań eksperymentalnych. W przypadku MOS i MOW stanowi to szczególne wyzwanie na wielu poziomach: dobrania porównywalnych par ośrodków; prowadzenia badań wśród młodzieży szczególnie nieufnej wobec dorosłych; ankietowania uczniów, dla których słowo pisane może być wyzwaniem; uzyskania odpowiedniej frekwencji bez wywierania presji na uczestników przedsięwzięcia.

W pracy z młodzieżą trudno spodziewać się spektakularnych zmian zachowań wskutek dwudniowego programu profilaktycznego. Ciężko też jest oczekiwać, aby pojedynczy program profilaktyczny zrównoważył szereg problemów i czynników, z powodu których młodzież trafiła do ośrodków typu MOS i MOW. Tymczasem wskazane efekty dowodzą, że nawet dwudniowy program może znacząco zmienić nie tylko myślenie, ale też postawy młodych ludzi w wielu kwestiach życiowych i otworzyć ich bardziej na pomoc ze strony innych, pełniąc rolę ożywczego impulsu i podpory dla dalszych działań wychowawczych, socjoterapeutycznych i resocjalizacyjnych, podejmowanych w tych miejscach przez wyspecjalizowaną kadrę.

Wyróżniającym się efektem programu jest jego pozytywny wpływ na zmianę przekonań, postaw i części zachowań wśród dziewcząt. Natomiast u chłopców wyniki badań wskazują na brak szkodliwości programu w tej grupie, a w części badanych obszarów ukazują obiecujące tendencje korzystnych zmian.

Oczywiście liczby, analizy statystyczne i interpretacje wyników nie oddają w pełni rzeczywistości relacji i przeżyć jakie zaistniały w przestrzeni spotkań z młodzieżą, rodzicami i wychowawcami. Wiemy, że pozostają one w pamięci realizatorów programu i części jego odbiorców, jako iskra, przebłysk czegoś pozytywnego, co daje nadzieję i motywację do kontynuowania dróg samorozwoju i samodoskonalenia w kontakcie i we współpracy z innymi.

W świetle tych doświadczeń oraz wyników badań ewaluacyjnych (ilościowych, a także nie opisanych tu badań jakościowych), można uznać, że realizacja programu Archipelag Skarbów w MOS i MOW jest bezpieczna, nie powoduje szkodliwych skutków ubocznych i stanowi cenne wzmocnienie pracy profilaktycznej i wychowawczej ośrodków dla młodzieży niedostosowanej społecznie lub zagrożonej niedostosowaniem.

LITERATURA:

Remedium (2024) nr 6, s. 2-5.

Balcerzak, A., Grzelak, S., Łoś, M., Placha, J., Siellawa-Kolbowska, E., Wojsznarowicz, M., (2023). Profilaktyka Zintegrowana w Młodzieżowych Ośrodkach Socjoterapii i Młodzieżowych Ośrodkach Wychowawczych. Raport zbiorczy z działań w latach 2018-2023. IPZIN, Warszawa.

Grzelak, S. i in. (2015). Vademecum skutecznej profilaktyki problemów młodzieży. Przewodnik dla samorządowców i praktyków oparty na wynikach badań naukowych. ORE, Warszawa.

Łoś, M., Hawrot, A., Grzelak, S., Balcerzak, A. (2017) Mapa czynników ryzyka i chroniących młodzież przed zachowaniami ryzykownymi, Raport I z badań NPZ.IX_17.2017. IPZIN, Warszawa.